talawas blog

Chuyên mục:

Liêu Thái – Đọc thơ Trần Vàng Sao: Những câu thơ chảy máu dưới bầu trời chậm chạp

26/11/2009 | 10:31 sáng | 2 phản hồi

Tác giả: Liêu Thái

Chuyên mục: Điểm sách, Văn học - Nghệ thuật
Thẻ: >

Xem hồi ký Tôi bị bắt của Trần Vàng Sao trong Tủ sách talawas

___________

(Đọc tập thơ Bài thơ của một người yêu nước mình, Nxb Giấy Vụn, 2009)

Cái cảm giác ấy, một thứ cảm giác chảy máu và âm ỉ nội thương mà Trần Vàng Sao đã thác vào thơ dường như không riêng gì ông mang, chỉ có điều ông nói nó ra một cách cụ thể, rành mạch và nói như trối chết, nói như chuẩn bị tắt thở, chẳng còn sợ vì cái chết đã ngấm vào căn phận Việt buồn của ông. Và cái chết, dù muốn thấy hay không muốn thấy nó cũng đã ngấm ngầm gặm nhấm sinh mệnh văn nghệ, sinh mệnh tự do của hằng thế hệ Việt trong một tương lai mù…

tôi yêu đất nước này như thế

mỗi buổi mai

bầy chim sẻ ngoài sân

gió mát và trong

đường đi đầy cỏ may và  muộng chuộng

tôi vẫn sống

vẫn ăn

vẫn thở

như mọi người

đôi khi chợt nhớ một tiếng cười lạ

một câu ca dao buồn có hoa bưởi hoa ngâu

một vết buồn khô trên mặt đá

không có ai chia tay

cũng nhớ một tiếng còi tàu

mẹ tôi thức khuya dậy sớm

năm nay ngoài năm mươi tuổi

chồng chết đã mười mấy năm

thủa tôi mới đọc được i tờ

mẹ thương tôi mẹ vẫn tảo tần

nước sông gạo chợ

ngày hai buổi nhà không khi nào vắng người đòi nợ

sống qua ngày nên phải nghiến răng

(Trần Vàng Sao – “Bài thơ của một người yêu nước mình”)

Suốt bài thơ là nỗi đau đáu của một người yêu nước mình, mà dường như không chỉ một người, có đến chí ít là hai người, trong hai người ấy lại có vô số người yêu nước, họ chấp nhận, cam chịu một đời sống như động vật, đau khổ, tủi nhục, “nghiến răng mà sống” để vin vào niềm tin nào đó mơ hồ, huyễn hoặc… Và cuối bài thơ (đúng hơn là gần cuối bài thơ) một phần khác, phần tưởng niệm cho những khoảnh khắc não trạng thăng hoa của người yêu nước mình bị tịch thu, bị thiến: SÂN KHẤU II đã bị tịch thu ngày 26 tháng 1 năm 1972 tại K65 – thị xã Sơn Tây. Phải chăng đó cũng là cái giá của một người yêu nước? Và yêu nước là một cái tội, vì lẽ, lòng yêu nước từ lâu đã được đánh tráo, thay thế bởi lòng yêu tập thể, yêu tổ chức, yêu Đảng? Những thứ tình cảm vượt ngoài qui tắc trên trở thành phản bội, tội đồ?

tôi hãy tưởng tượng một hôm tôi được ăn thịt

tôi vui vẻ nói cười

miếng thịt có khúc mỡ dày

chảy tuột qua cuống họng tôi

hai mắt tôi mở to

tôi ngồi dưới đất và

đĩa thịt rất mềm trước mặt

những lá hành dài nổi

trong nước mỡ

tay tôi cầm đĩa và miệng tôi nhai

mặt trời chói trong lá cây

buổi trưa mùa hè không có gió

tôi ngủ dậy đưa tay cào cổ

nước sông mặn

tôi ra ngoài cửa ngõ đứng  hút thuốc

rồi nói to mọt mình

đến chiều trời sẽ mưa dông rất mát

ngày 19 tháng 8 năm 1982

(Trần Vàng Sao – “Tôi được ăn thịt”)

Có lẽ khi Trần Vàng Sao viết những dòng thơ thèm thuồng tục luỵ này, khi ông “hãy tưởng tượng một hôm tôi được ăn thịt”, ông vẫn chưa quên cái không khí cách mạng vùng lên cướp chính quyền, cách mạng nổi lên như ong vỡ tổ của ngày 19 tháng 8 năm 1945 mà ông đã được nghe, được đọc, được tuyên truyền (vì chắc chắn ông không có mặt trong cuộc nổi dậy đó được, ông sinh năm 1941, bốn tuổi chưa giác ngộ cách mạng kịp đâu!) để rồi sau đó ông dành gần nửa cuộc đời phụng sự, trung thành và sống chết, trả giá với nó. Một cuộc nổi dậy, cuộc cách mạng đầy những hứa hẹn cơm no áo ấm, dân chủ, công bằng, văn minh, tiến bộ… Và ông – một trí thức, một thi sĩ, một người yêu nước mình đã có một “nỗi thèm thuồng” dưới mức của một con người bình thường trong cái ngày “trọng đại” này!

Bài thơ của ông gợi cho tôi – một đứa hậu sanh ra đời sau 1975 – nhớ đến một câu chuyện khác có liên hệ đến bản thân. Tôi còn nhớ hồi đó, những năm 80 thế kỉ trước, trong thôn tôi ở thường tổ chức họp an ninh vào 16 âm lịch hàng tháng. Và hình như là trên toàn quốc, đâu cũng vậy. Chủ trì cuộc họp là ông tổ trưởng tổ an ninh, ông này tuy lụ khụ, đọc biên bản chữ được chữ mất nhưng oai ra phếch, được mấy bà xun xoe, bợ đỡ ác lắm! Trong một kì họp, tôi nhớ không lầm là năm đó tôi 10 tuổi, ông trưởng an ninh lập biên bản khiển trách bà ngoại tôi vì tội ăn thịt gà. Ngoại tôi cố gắng chứng minh là bà tự nuôi gà làm thịt ăn chứ không mua của tư thương và cũng không mua của ăn cắp. Ông này bảo bà tôi làm vậy là trái với tinh thần xã hội chủ nghĩa, trong lúc mọi người đang tập trung xây dựng xã hội chủ nghĩa mà “bà làm gà ăn thịt” là tiếp tay cho tội ác, là hậu phong kiến… Nghe đến đây, bà tôi nổi khùng vì ông tôi vốn là ông nghè dạy học, bị xếp vào địa chủ, bị tịch thu toàn bộ tài sản. Im lặng một lúc, bà hỏi: “Thưa ông trưởng ban an ninh, tôi hỏi ông nhé, con trai tôi bỏ xương máu cho sự nghiệp cách mạng, tôi còn mỗi đứa con gái và thằng cháu ngoại, giờ nó bịnh, tôi cho nó uống thuốc có tội hay không? Ông trả lời nhanh!” “Không có tội” – ông ta trả lời. “Vậy thì hồi đầu hôm tới giờ ông toàn nói nhảm, tôi làm thịt con gà đen hầm thuốc bắc cho thằng cháu nó chữa bịnh suy dinh dưỡng, tôi đâu có ăn nhậu, làm sao gọi là tội được. Mà tôi cũng hơi lạ là tôi làm thịt gà buổi tối, gà không kêu, ông ở cách nhà tôi gần 3 cây số mà ông biết được là quá siêu! Nhưng ông sai rồi, tôi về đây!” Nói xong, bà tôi đứng dậy ra về… Mặt ông trưởng ban hầm hầm hự hự… Cũng may bà tôi là mẹ liệt sĩ, nếu không thì chuyện không nhỏ tí nào. Và, chuyện anh Trần Vàng Sao tự nằm mơ thấy mình được ăn thịt, hay nhiều người khác nằm mơ, nằm ác mộng gì đó trong cái “ngày trọng đại” kia âu cũng không có gì lạ lẫm trong xứ sở này!

tôi thấy tôi như người tù được thả rông

lang thang giữa đường giữa phố

nhìn hết mọi người

xem mình lâu ngày mặt mũi có khác mọi người

không

tôi đi lui

tôi đi tới

phố phường đông chật

tiếng cười tiếng la tiếng nói tiếng xe cộ

chẳng có ai quen thử nói chào tôi một tiếng

tôi đưa hai tay lên đầu vuốt tóc

lấy chân hất một hòn đá

cúi xuống nhìn mấy bao thuốc không bên lề

đường

rồi đi về

qua cầu dép sút một quai

tôi không nhớ gì hết

(…)

Tôi vỗ tay hoan hô…

(Trần Vàng Sao – “Người đàn ông bốn mươi ba tuổi nói về mình”)

Cảm thức xuyên suốt tập thơ là cảm thức chạy trốn, chối bỏ chính mình. Chạy trốn, chối bỏ vì nó chính là mình, nó là căn để của mọi hệ luỵ mà người thơ phải nếm trải như một rủi ro định mệnh. Chạy trốn vào cơn du miên bất tận, chạy trốn vào hình hài điên rồ, thác loạn, chạy trốn vào thân tàn ma dại người người ngợm ngợm giữa phố phường, giữa tám chục triệu con người vẫn thấy mình lạc lõng, bơ vơ… Và hoan hô những phù hư của một thời nhầm lẫn khôn nguôi…

người thổi chai thổi cái chai qua lỗ trống

người thổi chai thổi từ cái không ra cái có

người thổi chai thổi cái không để đựng cái có

người thổi chai không thổi được cái chất chai chỉ thổi

được hình chai

người thổi chai thổi mình vào cái chai

(Trần Vàng Sao – “Thổi chai”)

Làm thơ, trong một ý nghĩa và chừng mực nào đó có thể ví nó cũng là công cuộc thổi chai, “thổi mình vào cái chai” để chiêm nghiệm cái không có thật trong cuộc đời, để nhấm nháp nỗi hư huyễn của tuổi trẻ, của một thời dám mang máu tim, thân thể ra đánh đổi cho một thứ gì đó nửa phật nửa ma, và cái giá, kết cục cho mình là sự phũ phàng, là những vết thương dần dà đi đến triệu chứng tự giam, triệu chứng thực vật trong một cơ thể vẫn hoạt động bình thường. Thiết nghĩ, đâu riêng gì Trần Vàng Sao, đã có rất nhiều người trong đất nước này đã tự làm một công – cuộc – thổi – chai, rồi tự giày vò, tự đau khổ, tự làm lành những vết thương bằng những cơn đau khác mà thời cuộc đã mang đến trao họ… Điều may mắn, mà cũng là rủi ro của Trần Vàng Sao nằm ở chỗ ông là một thi sĩ, ông có thể đại diện cho chính mình và cho nhiều người phát biểu lên những thống khổ của một kiếp người trót chọn một con đường. Và cũng chính vì ông là thi sĩ nên hệ luỵ dành sẵn cho ông cũng lớn hơn bao người khác!

Và, đôi khi thứ hệ luỵ ấy được giấu đi trong nhiều mã ngôn từ, dưới những lớp vỉa lịch sử, thời gian. Tuy nhiên, những gì thuộc về máu xương, sinh mệnh và sử lịch, dù nằm ở tầng bậc nào thì người ta cũng không thể giấu đi sự thật – sự thật về thân phận con người, sự thật về những sự thật bị bưng bít, giấu nhẹm – chính những trang giấy trắng tưởng niệm cho những trang thơ bị chết, từ k65 – thị xã Sơn Tây ngày 26 tháng 1 năm 1972, cho đến những chú giải dưới bài thơ về ngày, tháng, năm đã khảm vào người đọc (kể cả người viết) một dấu ấn khó phai về những ngày tưởng chừng như rất bình thường trong đời sống nhưng lại mang đầy máu và nước mắt…

Những trang thơ đã hy sinh cho chủ nhân của nó, cho tính mệnh văn nghệ của người viết nên nó đã phản ánh lên một sự thật khác.

Và, cái điều mà rất nhiều nhà xuất bản được mệnh danh chính thống, được cấp giấy phép hẳn hoi, được cài đặt trong một hệ thống chính qui đã không làm được hoặc cố tình không làm được vì một lý do tế nhị hoặc bỉ ổi nào đó thì nhà Giấy Vụn đã làm được một cách dũng cảm, đầy nhân tính – xuất bản một cách công khai, tôn trọng bản quyền, chú thích những trang viết bị tịch thu – hành vi này cói thể phương hại đến quá trình, tương lai xuất bản của họ. Nhưng họ đã làm. Vì, suy cho cùng, thi ca, đâu chỉ đơn giản là bề mặt chiếc vỏ ốc, mà, hãy lắng nghe những âm thanh u a phát ra từ bên trong vỏ ốc kia, dù điều ấy cũng rất vô thường!

… Như những câu thơ đang chảy máu dưới bầu trời chậm chạp!

© 2009 Liêu Thái

© 2009 talawas blog

Phản hồi

2 phản hồi (bài “Liêu Thái – Đọc thơ Trần Vàng Sao: Những câu thơ chảy máu dưới bầu trời chậm chạp”)

  1. Cảm ơn Liêu Thái về một cuộc tiểu phẫu thơ rất thú vị. Cái hay của “bài cảm nhận và giới thiệu” này ở chỗ, Liêu Thái đã huy động được một mớ từ ngữ mệt mề, “máu me”… và cái vỏ âm thanh của từ ngữ sử dụng có sức gợi cảm mạnh, rất bi thương… tương thích với thân phận và đời thơ của Trần Vàng Sao.

  2. nguoiyeunuoc says:

    Một cách chết trong muôn ngàn cách chết, tôi liên tưởng đến những cái chết bi thương trong biến cố Tết Mậu Thân. Có người chết vì bị chôn sống, có người chết vì bị báng súng hay cán cuốc nện vào đầu, có kẻ chết vì bị bắn bằng súng hay chém bằng mã tấu, có kẻ bị cột chùm bằng dây kẽm, dây điện để chôn chung một hố, có kẻ bị dìm xuống suối chết chìm tập thể, khi vớt lên xương cốt sạch như lau. Thân xác họ thối rữa thành mồi ngon cho cá và cho cả cư dân thành phố Huế uống liền trong gần nửa năm trời. Trần Vàng Sao cũng đã là một nạn nhân của cỗ máy giết người vĩ đại này. Tôi cũng chỉ biết xót thương và cầu nguyện cho những linh hồn kia được siêu thoát mà thôi. Dân tộc này có ai làm được gì nữa không? Hay vẫn điềm nhiên nhìn lũ giết người tiếp tục hành động man rợ này nhỉ?

  • talawas - Lời tạm biệt

    Nói lời chia tay sau 9 năm tồn tại, chúng tôi thiết tha hi vọng vào sự ra đời của những mô hình báo chí và truyền thông mới, thực hiện bởi những người được trang bị những khả năng và phương tiện mà chúng tôi đã không thể có, với cùng một nhiệt thành phấn đấu cho một nền báo chí tự do cho Việt Nam... đọc tiếp >>>

  • Phản hồi mới nhất của độc giả