talawas blog

Chuyên mục:

Lịch sử và dật sự – Phản hồi các phản hồi

30/03/2009 | 4:21 sáng | 11 phản hồi

Tác giả: Trần Văn Tích

Chuyên mục: Lịch sử
Thẻ: > >

Tôi rất vui mừng tiếp nhận các phản hồi trên talawas blog. Trong niềm vui đó, tôi xin trình bày những suy nghĩ cá nhân qua đọc các phản hồi phát xuất từ bài viết Chuyện kể kiểu Bùi Tín của tôi.

Tôi dành nhiều trang mạng hơn để trao đổi cùng nhị vị Nguyễn Huệ ChiBùi Tín. Tôi có cảm tưởng dường như nhị vị không phân biệt sự kiện lịch sử và dật sự (được) truyền tụng.

Ông Hồ Chí Minh là người Việt Nam có sinh quán ở Nghệ An. Theo suy nghĩ của tôi, đây là một sự kiện lịch sử. Nói như thế có nghĩa là tôi cũng tin như quí ông Nguyễn Huệ Chi và Bùi Tín và không tin lập luận của ông Hồ Tuấn Hùng. Xin mở ngoặc: tôi không tin thuyết của tác giả Đài Loan vì tôi thấy nó không hợp lý chứ không phải vì tin những dật sự do ông Bùi Tín nêu ra làm dẫn chứng. Tại sao nó không hợp lý thì xin miễn bàn ở đây, để tránh dài dòng.

Trong khi vấn đề ông Hồ Chí Minh vốn người Nghệ An là một sự kiện lịch sử thì các chuyện do ông Bùi Tín nêu ra lại thuộc loại dật sự. Dật sự thường là chuyện kể gọn gàng về một sự kiện thú vị, lạ lùng, có ý nghĩa, ít người biết. Dật sự có thể mang tính chân lý lịch sử nhiều hay ít. Vua Lê khởi nghĩa đánh quân Minh là một sự kiện lịch sử. Chuyện Ngài được rùa thần trao cho gươm báu là một dật sự. Cho nên khi dạy chúng ta môn sử ký, thầy cô giáo thường mở đầu: “Tương truyền một hôm…” Nền văn học của bất cứ dân tộc nào cũng có dật sự. Một số tác giả thu góp dật sự thành sách. Việt Nam chúng ta có Nguyễn Dữ, Vũ Phương Đề, Phạm Đình Hổ, Nguyễn Án, Đoàn Thị Điểm, Phan Kế Bính v.v… Trong Hoàng Lê nhất thống chí có nhiều tình huống được trình bày mang sắc màu dật sự. Lãng Nhân Phùng Tất Đắc viết Giai thoại làng Nho thực chất cũng là làm công việc sưu tầm dật sự. Cho nên Pháp-Việt tự điển Đào Duy Anh chuyển dịch chữ anecdote như sau: “chuyện vặt, dật sự, dật sử, cố sự, kỳ văn; anecdote remarquable: mỹ đàm; belle anecdote: giai thoại.”

Do đó tôi rất ngạc nhiên – nhưng cũng tức cười (xin được tha lỗi) – thấy ông Bùi Tín bảo rằng tôi “vòng vo tam quốc”, đoạn gián tiếp gán cho tôi cung cách bình giá “Bùi Tín chuyên có kiểu ăn nói tùy tiện, không có cơ sở sự thật” v.v… Rôi ông kêu oan. Đến lượt tôi cũng xin kêu oan, và kêu oan to hơn ông. Tôi có bao giờ nghĩ vậy đâu. “Chuyện kể à la Bùi Tín” cũng là chuyện kể theo kiểu Nguyễn Dữ, Đoàn Thị Điểm, Vũ Phương Đề, Phạm Đình Hổ, Phan Kế Bính, Phùng Tất Đắc v.v… Chuyện kể à la Bùi Tín là những dật sự, như các chuyện kể trong Giai nhân dị mặc,Truyền kỳ tân phả, Công dư tiệp ký, Vũ trung tùy bút, Truyền kỳ mạn lục, Tang thương ngẫu lục v.v…; thế thôi, không hơn chẳng kém, xét về mặt văn học và/hay tài liệu. Chẳng lẽ chư vị tiền bối tác giả những tác phẩm vừa liệt kê đều “ăn nói tùy tiện”? Tuy nhiên, cố gắng nói lên “tiếng nói ngay thật”, tôi xin thành thực nhận rằng tôi tiếp thu các dật sự do Vũ Phương Đề, Đoàn Thị Điểm kể một cách trung tính trong khi các dật sự do Trần Dân Tiên, Trần Huy Liệu, Đặng Xuân Trừng kể thì tôi tiếp thu một cách âm tính. Các dật sự do ông Bùi Tín kể cũng được bộ não tôi ghi nhận theo cách thứ hai. Tôi rất tiếc, nhưng biết sao hơn, “rằng quen mất nết đi rồi“. Tuy nhiên nay được đọc dật sự về chuyện hai tai, hai mắt và cằm của chú bé hồi nhỏ tên Coong với nhiều chi tiết mới thì tôi chuyển sang tin dật sự liên hệ hơn trước chút chút. Nhưng chuyện ông Hồ nói tiếng Nghệ An theo đúng thổ âm Nam Đàn thì tôi lại vẫn chưa có thể tin ông Bùi Tín nhiều hơn. Với những thủ đoạn độc đáo của các cơ quan phản gián, khi có được một thời gian dài hằng chục năm, kế hoạch đào tạo ra một người nói đặc giọng Nghệ An không phải là bất khả thi. Nếu người Tàu bắt cóc vài ba thanh niên thanh nữ Thanh Chương Nam Đàn rồi đem về cho “tam cùng” với nhân vật được chỉ định đóng vai ông Hồ thì người lên ngôi Chủ tịch nước Việt Nam sau này có thể nói đặc giọng Nghệ An lắm. Cựu Thủ tướng nước Đức Gerhard Schröder có người chị họ tên Renate G. sinh sống trong vùng Đông Đức cũ và được cơ quan Stasi (Mật vụ Đông Đức) tuyển làm nhân viên Toán 26, Ban 5, qui tụ mười bốn điệp viên. Chỉ cần hai năm, Stasi rèn luyện chu đáo, huấn nghệ kỹ lưỡng để bà trở thành một mật báo viên đắc lực nói lưu loát tiếng Anh đúng giọng Oxford của giới ngoại giao. Phản gián Bắc Hàn từng bắt cóc nhiều người Nhật Bản để các điệp viên của họ thực tập sống theo cách Nhật. Đến đây lại phải xin nhắc thêm lần nữa là lập luận thế này không có nghĩa là tôi tin tác giả sách Hồ Chí Minh sinh bình khảo.

Xin nói cụ thể hơn nữa. Ông Bùi Tín từng là Đại tá trong Quân đội Nhân dân, ông từng làm báo ở Việt Nam. Đó là hai sự kiện lịch sử. Tôi tin hai sự kiện này gần 100 phần trăm. Nhưng khi cụ Võ Tử Đản ở làng Nại Cửu tỉnh Quảng Trị lên tiếng tố cáo ông Bùi Tín từng chỉ huy du kích đến bắt thân sinh cụ Võ dẫn đi thủ tiêu thì đó là một dật sự. Chuyện ông Bùi Tín vào tiếp thu Dinh Độc Lập và nhận sự đầu hàng của Dương Văn Minh cũng là dật sự nốt. Hầu như ai cũng tin ông Bùi Tín từng là sĩ quan cấp tá, hầu như ai cũng tin ông Bùi Tín từng làm báo. Nhưng không phải ai cũng tin hai chuyện thủ tiêu người và tiếp thu dinh liên quan đến ông Bùi Tín. Tất nhiên tỷ lệ giữa hai thành phần tin và không tin các dật sự này thay đổi tùy theo suy nghĩ, lý luận của từng người. Cá nhân tôi tin cụ Võ Tử Đản đến 90 phần trăm nhưng chỉ tin chuyện tiếp thu Dinh Độc Lập có 10 phần trăm. Cuối cùng, xin được nhắc lại là trong bài viết của tôi, ở phần mở đầu cũng như ở phần kết luận, tôi từng nhấn mạnh rằng những dật sự ông Bùi Tín nêu ra có thể, có khi là sự thật. Tuy nhiên do hoàn cảnh xuất xứ của chúng, do môi trường sáng tạo nên chúng, do khí quyển cấu thành ra chúng; một đầu óc bình thường, được trang bị “critical thinking” (chữ của ông Nguyễn Tâm Bảo, xin xem sau) chỉ có thể bán tín bán nghi khi nghe chúng, chỉ có thể tự nhủ là còn tồn nghi khi đọc chúng. Lỗi không phải ở người kể dật sự, tội không phải ở người nghe (và/hoặc nghi) dật sự. Đồng thời cũng xin ông Bùi Tín đừng nghĩ rằng tôi tố cáo hoặc tệ hơn nữa, kết án ông, theo dật sự Võ Tử Đản. Tôi quá cẩn thận như thế này cũng là điều rất khổ tâm. Bởi vì chẳng rõ ông Bùi Tín đọc tôi ra sao mà bảo là tôi cho rằng ông tạo archétypes stéréotypés, rằng ông nghĩ ra personnalité statutaire. Thưa ông Bùi Tín, tạo ra archétypes stéréotypés, đưa ra personnalité statutaire là chế độ cộng sản. Xin ông vui lòng đọc lại bài viết cho, kẻo tội nghiệp tôi lắm.

Trong bài “Chuyện kể theo kiểu Bùi Tín” tôi viết: “Rất nhiều người Việt Nam đang lấy tín lý làm chân lý.” Thực ra tôi đã cố gắng tỏ ra… lịch sự (!) (bởi vì tôn giáo vẫn có nhiều tín lý được xem là chân lý). Đúng ra tôi muốn viết: “Rất nhiều người Việt Nam đã và đang lấy ngụy tín làm chân lý.” Loại dật sự kể rằng nhiều người miền Bắc tội nghiệp cắc ca cắc củm mang mấy cái bát sành vào tặng bà con ruột thịt ở miền Nam sau 1975 chính là một bằng chứng nguỵ tín biến thành chân lý.

Bây giờ xin chuyển qua vấn đề “critical thinking” do ông Nguyễn Tâm Bảo nêu ra. Cũng cùng nội dung gần như tương tự nhưng vì ái mộ tiếng Pháp nên tôi gọi là le doute scientifique. Trong khoa học, phải biết nghi ngờ. Nhưng không phải đơn giản nghi ngờ tất cả như tác giả HL nêu lên, bởi như thế thì thành ra theo hoài nghi chủ nghĩa. Có hai thứ nghi ngờ, nghi ngờ vì yếu đuối (“doute de faiblesse“) và nghi ngờ vì khoẻ mạnh (“doute de force“). Nghi ngờ yếu đuối do cá nhân liên hệ bị tha nhân chi phối, kềm kẹp, thao túng, cấy sinh tử phù nên suy nghĩ lệch lạc. Nghi ngờ yếu đuối cũng có thể là hậu quả của cá tính thiếu quả quyết, hay do dự, luôn lưỡng lự, cứ dùng dằng, thường trù trừ. Nói tóm lại là nghi ngờ bị động. Lý trí của hạng người nghi ngờ yếu không có khả năng suy tư, lý luận và quyết định. Nghi ngờ khoẻ mạnh được ghi nhận nơi những người có suy nghĩ vững chắc, ổn định, quả quyết, minh mẫn, độc lập. Chủ yếu nó biểu lộ dưới hình thức nghi ngờ có phương pháp, theo phương pháp (doute méthodique), tức esprit critique, nó chính thị là critical thinking được ông Nguyễn Tâm Bảo đơn cử. Kết quả: điều ông Nguyễn Tâm Bảo trình bày “theo quan sát chủ quan” của ông thường là đúng vì người làm khoa học tự nhiên, khoa học ứng dụng được đào tạo khác với người làm khoa học xã hội, khoa học nhân văn. Nghi ngờ khoẻ là nghi ngờ chủ động. Alain, trong Propos (Đàm thoại, Đối thoại) bảo sự thật là điều không bao giờ nên tin ngay mà phải luôn luôn phân tích (Le vrai, c’est qu’il ne faut jamais croire, et qu’il faut examiner toujours) và còn đi xa hơn khi chủ xướng mọi sự tiến bộ đều là do nghi ngờ mà có (Tout progrès est fils du doute). Đương nhiên cung cách phân loại của ông Nguyễn Tâm Bảo vẫn có ngoại lệ mà trường hợp Luật sư Lê Quốc Quân do vị độc giả dahieu đơn cử là dẫn chứng.

Đã nói đến đơn cử, xin chuyển qua hầu chuyện độc giả Phùng Tường Vân, theo đó học giả quá cố Nguyễn Hiến Lê từng lưu ý rằng động từ “đơn cử” chỉ có thể được dùng để chỉ một thí dụ, một chuyện thôi. Thưa ông Phùng Tường Vân, lời chỉ dẫn của ông quả có phần hữu lý. Nếu theo đúng từ nguyên, nếu nhận sát ngữ lý thì “đan, đơn” trong “đan cử, đơn cử” khiến liên hội đến các từ Hán Việt đối nghĩa của chúng, tỷ như “song”, “phức”. Cho nên từ điển song ngữ và đơn ngữ thường thích nghĩa rằng “đơn cử” là “lấy một việc mà cử riêng ra” (Đào Duy Anh), hoặc “kể riêng ra một việc làm ví dụ” (Văn Tân). Nhưng mặt khác, Từ điển tiếng Việt, Hoàng Phê chủ biên, ấn bản 1994, lại định nghĩa “đơn cử” là: “nêu riêng ra một vài việc làm dẫn chứng. Đơn cử một vài thí dụ.” Có lẽ nhiều đồng bào chúng ta hiểu động từ “đơn cử” theo nội hàm ngữ nghĩa do nhà biên soạn từ điển Hoàng Phê trình bày nên “rải rác đó đây vẫn thấy có rất nhiều người viết ‘xin đơn cử vài thí dụ’” như ông Phùng Tường Vân nhận xét.

Để chấm dứt, xin cảm ơn cảm tình đặc biệt của độc giả dahieu, xin cảm ơn nhận xét thâm thúy của độc giả fireball và cũng xin cảm ơn phê phán nghiêm khắc của độc giả HL.

Thành thật ước mong sẽ có thêm phản hồi.

29.03.09

Phản hồi

11 phản hồi (bài “Lịch sử và dật sự – Phản hồi các phản hồi”)

  1. Trần Văn Tích nói:

    Xin thưa chuyện gọn gàng cùng quí vị mới phản hồi.Chắc trong chúng ta chẳng ai tin là có cụ rùa không những thành thần mà còn biết trao rồi đòi gươm. Vậy xem dật sự liên hệ là “bán tín bán nghi” hẳn cũng đủ làm các cụ rùa cười hi hi rồi. Chuyện ông Nguyễn Chí Thiện thật giả e không phải là dật sự. Dật sự thường là chuyện kể gọn gàng, trong khi chuyện ông Nguyễn Chí Thiện đã trở thành truyện dài có vẻ chưa muốn chấm dứt. Nên chăng gọi đây là một nghi vấn văn học?
    Đúng là ranh giới giữa dật sự và lịch sử thường khi nhạt nhoà, do đó tôi đã trình bày rằng “dật sự có thể mang tính chân lý lịch sử nhiều hay ít”, kể cả dật sự do ông Bùi Tín kể. Có điều ông Bùi Tín không may đã ở vào hoàn cảnh đứa bé kêu cháy nhà để lừa hàng xóm. Nó kêu cháy nhà hai lần là hai lần nói dối, đến lần thứ ba nó nói thật thì hàng xóm không tin nữa. Hàng xóm, trong trường hợp dật sự ông Bùi Tín kể, qui tụ – chắc là khá đông đảo – những người đã nếm mùi thành ngữ “nói láo như V.” Lỗi không phải ở ông Bùi Tín.

  2. n.Hai Duong nói:

    Ông Hà Minh viết: “… thuổng của Đông A (nào đó)” là có ý không biết ông này thật, hay ra cái điều không cần biết Đông A là ai trong hàng ngũ những người đi làm cách mạng chống Pháp không nằm trong hàng ngũ cộng sản?

    Tôi nghĩ ông nên tỏ ra tôn trọng những bậc tiền bối một chút thì hơn.

  3. HL nói:

    @ Hà Minh: Tôi nghĩ ông Nguyễn Chí Thiện (ngồi tù) là thật (95%), ông Nguyễn Chí Thiện (ra hải ngoại) cũng là thật (90%), nhưng nhiều chuyện về tù đày của ông ấy đung đưa giữa thật và “dật sự” (theo định nghĩa “dật sự” của ông Trần Văn Tích) :)

  4. Hà Minh nói:

    Theo ông Trần Văn Tích thì trường hợp ông Nguyễn Chí Thiện có phải là “dật sự” hay không? Đã có nhiều tranh luận, kiện cáo lôi thôi về việc ông Thiện là thật hay là giả và tập thơ “Hoa địa ngục” của ông cũng bị nghi là … thuổng của Đông A (nào đó).

  5. HL nói:

    @ Gaup: Tôi thấy những huyền thoại kiểu ấy không nguy hiểm lắm, vì ai đọc cũng biết là bịa. Cùng lắm thì có giá trị huyền sử, biểu tượng…
    Sợ nhất là những huyền thoại như thật…

  6. Hoài Phi nói:

    Tôi (tự nhận) là một độc giả “đầu óc bình thường”, và chia sẻ niềm “bán tín bán nghi” với ông Trần Văn Tích về “các chuyện do ông Bùi Tín nêu ra” (mà chưa được kiểm chứng), ít nhất cho đến khi nào các hồ sơ/tài liệu mật về thời kỳ đó của nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam được bạch hóa (bao giờ cho đến tháng 10?).

    Nhưng sao ông lại xếp ch(tr)uyện “Vua Lê… được rùa thần trao cho gươm báu” vào loại “dật sự”? Chuyện như vậy mà ông nỡ “bán tín bán nghi” ư? Các ngài rùa ở Hồ Gươm (vẫn thường nổi lên vì tinh thần dân tộc hoặc vì ô nhiễm môi trường hoặc vì vân vân) sẽ không được vui đâu.

  7. Gaup nói:

    Con nhà nghèo không có nhiều đồ chơi có xu hướng tạo ra những thế giới kỳ ảo trong đầu mà trong đó chúng đóng các vai hiệp sỹ, công nương, vua cha, hoàng hậu, vv rất là hoành tráng, khác hẳn với cái máng lợn của cuộc sống thực đen tối hàng ngày. Tôi coi đây là việc bình thường nếu mơ ước chỉ là ước mơ hạn chế chỉ ở thế giới trong đầu. Nhưng tôi sẽ bắt đầu cảm thấy bực bội khi những đứa trẻ này bắt đầu hành xử như những hiệp sỹ, công nương, vua và hoàng hậu trong đời thực.

    Nhân ta đang trò chuyện về dật sử tôi đề nghị xem xét cả huyền sử. Trong bối cảnh của ngày Giỗ tổ Hùng vương tôi đề nghị chúng ta cùng xem xét những chuyện Vua Hùng, Âu Cơ, Lạc Long Quân, Lạc Hồng, bọc trăm trứng, đồng bào, vv. Tôi sợ rằng tất thảy đều là ảo giác. Tin cho vui thì được chứ hành xử như những vị đó đi mây về gió thật và vì thế cho chúng ta nguồn gốc thiêng liêng tôi e là hơi quá. Nguồn gốc thiêng liêng gì mà tới giờ là 4-5 nghìn năm chúng ta vẫn còn ăn bẩn ở thỉu, cư xử với nhau còn kém giống người.

  8. Đào Nguyên nói:

    Thú thiệt: Talawas là nơi tôi học nhiều chữ Việt không ngờ chúng hiện hữu trong kho tàng Việt Ngữ, từ trong quá khứ hậu hiện đại tiền vệ mắc nàn và bây giờ đến dật sự, tất cả tôi học được lần đầu đều trên Talawas. Thành thật cám ơn các tác giả, độc giả đóng góp bài viết và ý kiến chí lý trên Talawas khai sáng một độc giả lơ tơ mơ như tôi. Cám ơn nhất Ban Biên Tập Talawas đã thiết lập và điều hành diễn đàn này. Hiện tại, tôi có ba điều lấy làm tiếc về Talawas: (i) thị trường chứng khoán đang suy sụp làm tình hình tài chánh tôi tiêu điều nên không đóng góp được cho Talawas; (ii) Cơ quan văn hóa tư tưởng nhà nước cộng sản ngăn cản diễn đàn Talawas ở Việt Nam; và (iii)riêng cho bài này thôi: ông Trần Văn Tích không làm một chuyến “tới luôn bác tài” để đi từ lịch sử sang dã sử rồi trở về huyền thoại đã tạo ra nhiều huyền sử với rất nhiều dật sự cùng nhiều ký sự về nhân dân ta anh hùng, đất nước ta đổi mới tươi sáng, đang viết lại và viết thêm những trang sử kiêu hùng nhất trong lịch sử…

  9. HL nói:

    Để chứng tỏ điều đó, rất cần những phản biện (như ông Trần Văn Tích đã làm, khi giả thiết mật vụ Trung Quốc có thể dễ dàng đào tạo cho người Tàu thạo tiếng Nghệ An, v.v…, và viện dẫn ví dụ bên Đức). Còn sự hợp lý của các ý kiến phản biện ấy đến đâu, thì còn cần… độc giả đánh giá.

  10. HL nói:

    (tiếp theo) Cho nên, trong đại đa số các trường hợp, ngoài những vật chứng còn để lại, với điều kiện chúng không bị làm giả mạo (tỉ như khẩu pháo đè lên anh Tô Vĩnh Diện, cái cào tuyết bổ lên đầu Trotsky… – ở đây, tôi lấy hai nhân vật bất kỳ, không có ý ám chỉ nhất thiết họ phải tồn tại – đa phần các nhà nghiên cứu sử cũng phải dựa vào lời kể của ông X, bà Y… (dật sử).
    Và nếu thông tin từ lời kể của những vị X, Y ấy được chọn lọc, xử lý, đối chiếu với những vật chứng hay info khác (nếu có), mà thấy chúng không mâu thuẫn, thậm chí hợp lý, logic, thì ta có thể tạm coi đó là lịch sử rồi (cho đến khi có lời phản biện, hoặc những bằng cứ theo chiều ngược lại).
    Với suy nghĩ như trên, tôi thấy bản thân những „dật sự” ông Bùi Tín thuật lại, không chắc đã không mang tính lịch sử, như tác giả Trần Văn Tích ám chỉ.
    (Còn tiếp)

  11. HL nói:

    Xin cám ơn ông Trần Văn Tích đã nhắc tới tôi trong bài phản hồi.
    Đề tài lịch sử hay dật sự („chuyện kể gọn gàng về một sự kiện thú vị, lạ lùng, có ý nghĩa, ít người biết, có thể mang tính chân lý lịch sử nhiều hay ít”, theo cách diễn đạt của ông) rất thú vị.
    Tôi cứ suy bừa, theo cách phân loại ấy thì lịch sử là cái có độ chính xác cao (nhưng không chắc tuyệt đối, ví dụ đúng 90% thôi), còn dật sử thì độ chính xác kém hơn, có thể đung đưa từ 10% đến 20% chẳng hạn (chứ quyết là không thể đến 80-90% được, vì như thế nó trở thành lịch sử rồi) 
    Tuy nhiên, tôi đồ là trong nhiều trường hợp, ranh giới giữa hai khác niệm ấy có thể không thật rõ ràng. Vì bản chất của lịch sử là như vậy: không có mấy trường hợp một sự kiện được cả triệu người mục kích, và thuật lại với nội dung ít nhiều đồng nhất.
    (còn tiếp)

  • talawas - Lời tạm biệt

    Nói lời chia tay sau 9 năm tồn tại, chúng tôi thiết tha hi vọng vào sự ra đời của những mô hình báo chí và truyền thông mới, thực hiện bởi những người được trang bị những khả năng và phương tiện mà chúng tôi đã không thể có, với cùng một nhiệt thành phấn đấu cho một nền báo chí tự do cho Việt Nam... đọc tiếp >>>

  • Phản hồi mới nhất của độc giả