talawas blog

Chuyên mục:

Hà Hiển – “Tình ca 1000 năm Thăng Long – Hà Nội”: Thì cứ để cho Tây nó thưởng thức!

16/10/2010 | 3:02 sáng | 26 phản hồi

Tác giả: Hà Hiển

Chuyên mục: Kỷ niệm 1000 năm Thăng Long, Ngôn ngữ - Dịch thuật, Văn học - Nghệ thuật
Thẻ:

“Để bạn bè bốn phương hiểu thêm được tính cách của dân tộc Việt Nam, vừa anh hùng vừa lãng mạn; vừa quyết liệt vừa tràn ngập yêu thương, qua những ca khúc đi vào lòng người” – đó là những lời “có cánh” của nhạc sĩ Trần Long Ẩn, Chủ tịch Hội Âm nhạc TPHCM  khi nói về đĩa nhạc Tình ca 1000 năm Thăng Long – Hà Nội gồm những bài hát Việt được dịch sang tiếng Anh do nhóm BSP Entertainment thực hiện gần đây, cũng được coi là “một tặng phẩm chính thức gửi đến Đại lễ 1000 năm Thăng Long”.

Thế nhưng, ngay từ khi mới ra lò, ấn phẩm này đã phải chịu rất nhiều lời chê bai, giễu cợt hoặc thậm chí bị “lên án gay gắt” (chữ dùng trong một bài viết trên Tuổi Trẻ Online) vì những ca từ tiếng Anh mà “cộng đồng những người Việt biết tiếng Anh” cho là có nhiều sai sót về cả văn phạm lẫn ngữ nghĩa.

Trên blog Quê Choa của nhà văn Nguyễn Quang Lập, một “còm sĩ” bình luận về việc trong album trên người ta đã chuyển ngữ câu hát “Chân ta bước lòng ung dung tự hào, kìa nòng pháp vẫn vươn lên trời cao” thành “Walking with cavalier and proud, the canon is still high to the sky” như sau: Tôi nghĩ, anh Tây sẽ hiểu lơ mơ là lời Việt bài hát nói về một giáo sĩ nào đó (trông thì như) đang đi dạo với một anh kỵ sĩ nhưng thực ra vẫn lơ lửng trên cao tít bầu trời. Đại loại là sự ca ngợi phép thuật thường thấy ở những bộ lạc kém phát triển” (căn cứ theo kết quả tra từ điển của “còm sĩ” này thì cavalier (danh từ) có nghĩa là “kỵ sĩ” và canon có nghĩa là “tiêu chuẩn”, “quy tắc”, “giáp sĩ”…).

Cũng trên trang blog này, một “còm sĩ” khác đã “cười sặc sụa” trong khi giảng giải cho những người khác đại ý rằng “you inside me after class” (mà ca từ gốc tiếng Việt là “ta bên nhau một chiều tan lớp” trong bài hát Hà Nội mùa vắng những cơn mưa) được “dân nói tiếng Anh” (chữ dùng của “còm sĩ” nọ) hiểu là “anh chọc vào em sau khi tan lớp đấy ạ”, rằng chữ “khăn” trong câu “khăn em bay” sao lại được dịch là “towel” có nghĩa là “khăn tắm”, trong khi chữ “khăn” trong lời hát gốc tiếng Việt phải là “khăn quàng” mới đúng chứ,  v.v… và v.v…

Người Việt chúng mình hình như nổi tiếng thế giới về cái chuyện hay bắt bẻ nhau về chữ nghĩa và không chỉ về chữ nghĩa tiếng Anh. Nhưng kể từ khi khả năng “tiếng Anh” là một trong những tiêu chuẩn để chứng minh cho sự cao thấp về học vấn của người Việt, nhất là khi nó trở thành điều kiện tiên quyết để lấy các bằng thạc sĩ hay tiến sĩ trong nước thì việc người Việt chê bai tiếng Anh của nhau bắt đầu trở nên phổ biến hơn nhiều. Một ví dụ điển hình gần đây cho điều này là chuyện cô giáo dạy tiếng Anh chửi học trò 18 phút tại một trường phổ thông nổi tiếng ở Hải Phòng chỉ vì bị học trò chê là phát âm không chuẩn và dùng thì sai. Dân Tây thứ thiệt mà nghe chuyện này chắc bọn chúng phải hết sức ngạc nhiên, vì đối với bọn Tây thì việc người nước khác (kể cả là giáo viên tiếng Anh) phát âm sai tiếng Anh, nói hoặc viết một câu tiếng Anh mà người Anh không nói hay viết như thế là chuyện hết sức bình thường, chẳng việc gì phải xấu hổ cả. Mà cứ săm soi chê bai nhau thế này thì sẽ dẫn đến một chuyện tối kỵ trong các lớp học ngoại ngữ là người ta sẽ rất ngại nói vì sợ nhỡ đâu nói sai lại bị chúng bạn chê cười. Ngay cả cô giáo dạy tiếng Anh, lẽ ra phải khuyến khích một môi trường giao tiếp tiếng Anh một cách cởi mở cho học trò, lại còn sợ bị chê như thế thì chẳng có gì là khó hiểu khi chúng ta hay được nghe các bậc phụ huynh kêu ca phàn nàn rằng con em họ học hết cả 12 năm tiếng Anh mà không thể giao tiếp được bình thường bằng tiếng Anh.

Trở lại chủ đề chính của bài viết này là câu chuyện về cái album Tình ca 1000 năm Thăng Long – Hà Nội, người đang viết những dòng này không dám có nhận xét gì về việc từ ngữ, văn phạm tiếng Anh sử dụng trong những ca khúc trên có chuẩn xác hay không và cũng không dám bình luận gì về ý kiến của các “còm sĩ” đã dẫn ở trên, mà từ chuyện này lại chợt nghĩ đến một câu hỏi thuộc một chủ đề hoàn toàn khác, đó là: Phản ứng của các khán giả “Tây”, là đối tượng mà ấn phẩm này hướng đến, sẽ như thế nào khi nghe những bài hát này nhỉ?

Trong bài báo với tiêu đề “Chắp cánh cho ca khúc Việt bay xa” trên tờ Người Lao Động và được trang thông tin điện tử của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Việt Nam đăng lại[1], tác giả đưa lại ý kiến nhận xét của một du khách người Pháp tên là Jean Luc sau khi nghe những ca khúc đã được chuyển ngữ này: “Ca khúc Việt Nam rất tuyệt. Tôi yêu chúng và yêu đất nước Việt Nam. Sau khi nghe album này, tôi có một mong muốn được thể hiện một trong số những ca khúc này trong album, để bày tỏ tình yêu của tôi với con người và đất nước Việt Nam”.

Có thể có người sẽ nói, đối với những bài hát Việt được dịch sang tiếng… không phải là tiếng Pháp như thế này thì lời khen tặng rất lịch sự theo kiểu Pháp của anh chàng Jean Luc nào đó chưa hẳn là đã đáng tin, hoặc cũng không thể đại diện cho tất cả những “ông Tây” khác để có thể khẳng định rằng cái album này được “Tây nó thích”.

Nhưng nếu biết rằng, khi thưởng thức một ca khúc, nhiều người phương Tây không quá coi trọng việc ca từ bài hát phải mang một ý nghĩa thật rõ ràng rành mạch mà chỉ đơn thuần xem nó như một thứ để giải trí thì lời khen của anh chàng người Pháp nọ chưa chắc đã là không thật lòng. Có thể đối với những ông Tây này thì vấn đề quan trọng không phải là ý nghĩa của lời ca mà là nhạc có hay không. Nếu nhạc hay mà lời lại ngồ ngộ, hoặc có vẻ “lơ tơ lơ” nữa thì biết đâu họ lại càng “phê” thì sao!

Cách đây đã lâu, người viết bài này đọc được trên một tờ báo chính thống một bài viết phê phán một bài hát “Tây” vì những ca từ của nó nếu dịch sang tiếng Việt thì rất không rõ “định hướng”, không biết mục đích “giáo dục tư tưởng” là gì, đại loại như “ta từng mơ bao lần trèo lên cây chuối…”. Nhưng đấy chỉ là một gu trong vô vàn gu cảm thụ âm nhạc nói riêng và thẩm mỹ nói chung trong thế giới muôn màu và đa chiều này của chúng ta. Những người nước ngoài nào đã hát và thích những bài hát có ca từ ngồ ngộ như thế thì rất có thể cũng sẽ rất thích được thả mình trong một không gian bất định mà mộng mơ cùng một chàng “giáo sĩ nào đó đang đi dạo với một anh kỵ sĩ nhưng thực ra vẫn lơ lửng trên cao tít bầu trời” hơn là bước trên mặt đất rồi thấy một cảnh tượng hết sức bình thường (mà làm sao phải kêu “kìa”) là “nòng pháo vẫn vươn lên trời cao”!

Vả lại, tôi có cảm giác cái cảnh “khăn tắm em bay” phù hợp với tình huống “you inside me after class” hơn là là cái “khăn quàng” chứ! Có vẻ thật dễ hiểu đối với cả Tây lẫn Ta-biết- tiếng-Tây! Biết đâu, như ý kiến của một “còm sĩ” khác trên Chiếu Rượu Quê Choa, rằng những đoạn ca từ tiếng Anh này lại càng giúp thể hiện rõ hơn tính chất “vừa lãng mạn, vừa quyết liệt vừa đi vào lòng người” của album này như lời mào đầu của nhạc sĩ Trần Long Ẩn!

Hiển nhiên là cái khăn quàng không có lý do gì chính đáng để xuất hiện trong cái ngữ cảnh “nhạy cảm” này!

Có lẽ không cần thiết bàn thêm về những tiểu tiết này nữa. Bỏ qua vấn đề kiến thức ngôn ngữ sang một bên thì cái sự ngồ ngộ hẳn cũng có giá trị riêng của nó chứ.

Giả thiết nếu đặt ở một chiều ngược lại thì không biết các bạn có cảm giác thế nào khi nghe một ông Tây nói tiếng ta? Tôi thì tôi khoái gã Tây nào nói tiếng Việt ngọng nghịu lơ lớ, dấu má, đại từ nhân xưng nhầm lẫn lung tung hết cả, vì nghe thế nói mới… vui, thấy… dễ thương hơn hẳn những bố mắt xanh mũi lõ mồm mép như tép nhảy, nói tiếng Việt xoen xoét như anh chàng Canada có biệt hiệu là Dâu Tây nọ. Anh Dâu nói tiếng Việt thì “chuẩn không cần chỉnh”, có thể nói là bậc thầy cho ngay cả rất nhiều người Việt về câu cú, ngữ pháp tiếng Việt, thật là đáng ngưỡng mộ! Nhưng dù rất khâm phục tiếng Việt của anh chàng Dâu, và dù giả sử anh Dâu có chê những người đồng hương Canada của mình nói tiếng Việt không chuẩn như anh là “dốt” là đáng “xấu hổ”, thì người viết bài này vẫn cứ thấy thích thứ tiếng Việt bập bẹ, ngây thơ của mấy ông bà Tây mới tập tành học đôi ba chữ  tiếng Việt hơn vì thấy nó có giá trị… giải trí hơn nhiều so với thứ tiếng Việt lọc lõi của chàng Dâu nhà ta.

Vì vậy biết đâu những ca khúc trong album này nếu được dịch ra một thứ tiếng Anh chuẩn mực và chính xác hơn thì lại không hấp dẫn mấy ông Tây bà đầm bằng những ca từ “ngây thơ” như đã dẫn thì sao? Sao không thể coi nó là một ấn phẩm có tính giải trí đơn thuần?

Mỗi thứ có một giá trị riêng của nó. Thôi cho qua đi, các “còm sĩ” khó tính thân mến ạ. Thì cứ để cho Tây nó thưởng thức và đánh giá, có cháy nhà chết người gì đâu mà phải làm ầm ĩ cả lên!

© 2010 Hà Hiển

© 2010 talawas


[1] Theo bài báo này thì “không chỉ tiếng Anh, một số ca khúc Việt còn được chuyển ngữ sang tiếng Nhật”

Phản hồi

26 phản hồi (bài “Hà Hiển – “Tình ca 1000 năm Thăng Long – Hà Nội”: Thì cứ để cho Tây nó thưởng thức!”)

  1. Phùng Tường Vân says:

    Tiếng Anh Giết Người
    (Thứ hai thư giãn)

    “Bài giới thiệu của Trần Long Ân có ghi rõ mục tiêu của “chuyển ngữ” là để khuyến khích việc “toàn cầu hóa nhạc Việt” cho Tây (và thế giới) nghe:
    “In purpose, we has translated some Vietnamese songs to English. This is encouraging action of globalisation Vietnamese music ideas.”
    (NĐT)

    Khi vợ tôi đi thi lấy bằng lái xe lần thứ nhât tại một thành phố thuộc một tiểu bang tuy đã được tiếng là dễ dàng nhất về chuyện ấy ở Hoa Kỳ, mà tôi còn được chứng kiến cái cảnh tượng (sáng hôm ấy) như sau :

    “Nàng” tự tin vào ngồi ghế driver, ông Giám Khảo, Mỹ rặt, ngồi ghế bên, máy nổ, bả sang số, nhấn ga, cái xe thay vì ra từ từ, “vèo” một cái suýt ra đến giữa đường, ông Giám Khảo mặt xám ngoẹt nhẩy vọt ra khỏi xe, ổng nói như trời gầm :” Are you Vietcong ?” Mày nói, mày đi lấy bằng lái xe mà như vầy là mày đi giết người chứ đâu phải đi thi lái xe”. Tôi tuy vẫn còn run cũng không khỏi phì cười vì câu “thán sự” của ổng .

    Nay thấy cái thứ tiếng Anh :”thanglong vivant” ở xới này cùng những chuyện chung quanh nó, chợt nhớ đến chuyện xưa, tôi nghĩ cũng có thể gọi đây là một thứ “Tiếng Anh giết người”, được đấy !

  2. Tôn Văn says:

    Thưa ông Arthur,
    Thưa quý vị.

    Chân thành cảm ơn ông Arthur về lời nhắc nhở nhớ lại “một thời đạn bom, một thời hòa bình”. Dù không xem được link của ông dẫn, tôi cũng cố tìm lại thông tin về nhạc sỹ Phan Nhân (http://www.nhipcauamnhac.saigonnet.vn/VIE/news_detail.asp?period_id=1&cat_id=3&news_id=224). Theo gợi ý của ông, (mà cũng là mong muốn của tôi là không nên chỉ chê trách dài dài, mà nên làm chút gì có ý nghĩa), tôi xin mạnh dạn đưa ra hai đoạn chuyển ngữ (chắc chắn chưa đạt do mới là sơ thảo để chờ mong góp ý). Không trân trọng những chân giá trị thì không phải là chính đính; Xin cũng coi đây như lời xin lỗi tác giả Phan Nhân.

    Trân trọng.

    1. Lời bài hát “Hà Nội niềm tin và hy vọng”

    Mặt hồ gươm vẫn lung linh mây trời
    Càng toả ngát hương thơm hoa Thủ đô
    Đường lộng gió thênh thang năm cửa ô
    Nghe tiếng cười không quên niềm thương đau.

    Hà Nội đó, niềm tin yêu hy vọng
    Của núi sông hôm nay và mai sau
    Chân ta bước lòng ung dung tự hào
    Kìa nòng pháo vẫn vươn lên trời cao.

    Ôi Đông Đô! Hùng thiêng dấu xưa còn in nơi đây
    Ơi Thăng Long! Ngày nay chiến công rạng danh non sông
    Hà Nội mến yêu của ta, thủ đô mến yêu của ta
    Là ngôi Sao Mai rạng rỡ.

    Sáng soi bóng đêm Trường Sơn
    Lắng trong nước sông Cửu Long
    Nhẹ nhàng bước chân hành quân
    Dệt nên tiếng ca, át tiếng bom rền.

    2. Lời sơ dịch 2 khúc đầu

    Ewig glänzend widerspiegelt das Wasser Hổ Gươm’s weißende Wolken,
    Reichlich schenken die Blumen Hanoi’s ihre besondere Duft dem Leben;
    Breit und frei sind die Historische Stadttore mit Wind aus überall,
    Und Menschen: lachend in Guten Zeit, aber nicht vergessen die Schlechte Zeiten!

    Oh, mein lieber Hà Nội!
    Das ganze Land hat von Dir Vertrauen und Hoffnung, heut und für immer;
    Und so leben wir die schlimmsten Tage mit Ruhe und Entschlossenheit,
    Und so bleibt unsere Waffe wachsam überall auf Dächten Hochhäusern.

    3. Phụ (tham khảo):
    Một bài hát ủng hộ cuộc chiến đấu chống chiến tranh phá hoại đã chuyển câu „Ngày nào cũng bắn rơi máy bay“ sang tiếng Đức là: „Und jeden Tag da holte es vom Himmel ein Stück Sieg“

  3. VanLang says:

    Ai cũng có lúc sai. Vấn đề là biết nhận sai và cố gắng sửa thì rồi sẽ khá chứ còn chống chế loanh quanh kiểu này thì đúng là sẽ chỉ làm trò cười cho thiên hạ thôi (toàn cầu hoá khiếu hài hước của người Việt?).

    Nhớ lại cách đây chưa lâu có vụ một bà tiến sĩ dịch cuốn “The Da Vinci Code” cũng mắc những lỗi sơ đẳng kiểu này, hay một cái hội nghị quốc tế để quảng bá văn học Việt ra thế giới treo lên một cái khẩu hiệu tiếng Anh ngọng nghịu (chắc cũng lại do một vị tiến sĩ trở lên phóng tay viết). Bậc thầy còn thế thì các bạn sinh viên này ra vậy cũng chẳng có gì đáng ngạc nhiên.

    Bà Tracy lại bảo họ sao không đi hỏi lại cho chắc, thể nào cũng bị lườm chết! Người ta toàn là bằng cấp đầy mình, lại còn phải đi hỏi ai?

  4. Arthur says:

    Chuyện “(kìa) NÒNG PHÁO VẪN VƯƠN LÊN (trời cao)” thật vui! Xin bổ sung vài ý chưa có ai nói đến.

    – Trong tiếng Pháp, CANON có mang nghĩa là pháo, tương đương với từ GUN trong tiếng Anh, từ (súng/pháo) CANÔNG trong tiếng Việt (chuyển từ gốc tiếng Pháp). Như vậy có thể người dịch đã cao tuổi, biết CANON trước khi biết GUN.

    – PHÁO trong bài “Hà Nội Niềm Tin Và Hy Vọng” của nhạc sỹ Phan Nhân là pháo phòng không/pháo cao xạ, dùng để bắn máy bay. Trong tiếng Anh, pháo phòng không là ANTI-AIRCRAFT GUN.

    – Nhạc sỹ Phan Nhân viết bài hát này trong thời điểm đặc biệt, về một sự kiện đặc biệt cách đây gần 40 năm (Có thể đọc thêm: http://music.indexsite.net/song/vn489/Ha-Noi-niem-tin-va-hy-vong). Tôi cho rằng hai câu

    “[…] Chân ta bước lòng ung dung tự hào
    Kìa nòng pháo vẫn vươn lên trời cao […]”

    khó hiểu với phần lớn người Việt trẻ tuổi và những người không biết nhiều về thời điểm bài hát được sáng tác, rất khó dịch sang tiếng Anh theo ý nhạc sỹ Phan Nhân muốn nói. Trên các forums, chưa thấy ai thử dịch 2 câu này.

    Dịch là “Walking with cavalier and proud, the canon is still high to the sky” buồn cười thật, nhưng biết đâu như vậy lại có tác dụng bất ngờ: Giờ đây (ngoài thanh lịch) người Hà nội lại có thêm niềm tự hào về CANON của mình.

  5. chuha says:

    Phải thành thật mà nói, những sai phạm kiểu này là quá lớn, lớn đến nỗi có thể nói nếu những sản phẩm này (mà đây là chỉ nói riêng về phần văn hoá dịch thuật trong sản phẩm này thôi) không là một thứ quái thai thì chí ít cũng là một thứ cỏ dại.

    Nói ra điều này thì có thể bị xem là chính trị hoá vấn đề hoặc thừa nước đục thả câu, nhưng rõ ràng là tai vạ kiểu này chỉ có thể xuất phát từ một môi trường xã hội cá biệt một cách hổ lốn như thế… Ở Bangkok, Thái Lan, nhiều lần vào tiệm thuốc tây khác nhau mua thuốc và/hoặc vài thứ lỉnh kỉnh khác, nghe nhiều dược sĩ Thái người ta nói tiếng Anh mà cứ tưởng họ sinh sống và học hành tốt nghiệp này nọ ở Mỹ không bằng, ai dè sau khi tìm hiểu thì ra toàn là từ trong nước họ mà ra, chuyện nhỏ!

    Một bà mẹ lỡ sinh ra quái thai thì phải nuôi thôi nếu không thể bỏ, hay sao đó. Chứ có thứ văn hoá nào cho phép dung túng và “bán cái” quái thai văn nghệ?

    Hoặc, có ai muốn có cỏ dại trong vườn?

  6. […] –  Hà Hiển – “Tình ca 1000 năm Thăng Long – Hà Nội”: Thì cứ để cho Tây nó thư… […]

  7. tracy says:

    Tại sao họ không nhờ người Mỹ, người Anh nào xem lại lời dịch trườc khi in và hát. Hình như Luật sư Tom Treutler có cô vợ VN là ca sĩ Ngọc Thúy đang làm việc ở Hà Nội thì phải. Tom Treutler đã lên Thúy Nga Paris hai lần. Anh ta nói tiếng Việt với giọng lơ lớ, nhưng tiếng Việt anh ta khá lắm , đã học chương trình tiếng Việt tại đại học tại VN 5-6 năm thì phải. Có lần anh ta nói với cô y tá của tôi “chữ của em như gà bới” hay “em không dám ăn chả đâu vì sợ bị ăn nem”.
    Dịch nòng súng vươn lên trên trời cao mà là the canon is still high to the sky thì thật là hết ý.

  8. Phùng Tường Vân says:

    “Lối xưa trâu ngựa tàn thu thảo
    Uế khí loang mờ cả tịch dương” !

    (Cảm giác nổi trội về bức ảnh xuất hiện trên talawas sáng nay “Cảnh trên Đại lộ Thăng Long, tuyến đường đạt chuẩn cao tốc đầu tiên tại Việt Nam, công trình mừng Đại lễ 1000 năm Thăng Long Hà Nội”, phỏng thơ BHTQ)

  9. Nguyễn Đăng Thường says:

    Bài giới thiệu của Trần Long Ân có ghi rõ mục tiêu của “chuyển ngữ” là để khuyến khích việc “toàn cầu hóa nhạc Việt” cho Tây (và thế giới) nghe:

    “In purpose, we has translated some Vietnamese songs to English. This is encouraging action of globalisation Vietnamese music ideas.”

1 2
  • talawas - Lời tạm biệt

    Nói lời chia tay sau 9 năm tồn tại, chúng tôi thiết tha hi vọng vào sự ra đời của những mô hình báo chí và truyền thông mới, thực hiện bởi những người được trang bị những khả năng và phương tiện mà chúng tôi đã không thể có, với cùng một nhiệt thành phấn đấu cho một nền báo chí tự do cho Việt Nam... đọc tiếp >>>

  • Phản hồi mới nhất của độc giả