talawas blog

Chuyên mục:

D. S. Likhachev – Trí thức, bộ phận độc lập về trí tuệ của xã hội

06/08/2009 | 3:55 chiều | 5 phản hồi

Tác giả: Phạm Xuân Nguyên

Chuyên mục: Thế giới, Tư tưởng
Thẻ: >

Lời người dịch: Dmitry Sergeyevich Likhachev (1906-1999), viện sĩ Viện hàn lâm khoa học Nga, nhà ngữ văn học xuất sắc, nhà bác học nhân văn lớn của nước Nga thế kỷ XX. Cả cuộc đời và sự nghiệp khoa học của mình ông luôn đấu tranh để giữ gìn và phát triển các giá trị văn hóa, giá trị tinh thần của con người, cho con người, vì con người. Tầm ảnh hưởng về văn hóa của D. S. Likhachev ngày càng lan tỏa sâu rộng ở Nga và trên thế giới. Bài viết này là trích đoạn phát biểu của ông tại một cuộc tranh luận khoa học về số phận của trí thức Nga (23/5/1996).

_________

Từ “trí thức” trong các thứ tiếng khác được coi là vay mượn từ tiếng Nga. Tôi muốn gọi trí thức là bộ phận độc lập về trí tuệ của xã hội. Đây không đơn giản là học vấn và những người có học làm việc trong lĩnh vực lao động trí óc. Sự độc lập trí tuệ là đặc điểm tối quan trọng của trí thức. Độc lập với các quyền lợi đảng phái, tầng lớp, giai cấp, nghề nghiệp, thương mại và thậm chí đơn giản là công danh.

Người trí thức sẽ mất sự tự do trí tuệ và thôi là trí thức khi buộc phải tuân thủ mù quáng các giáo điều của một học thuyết nào đó. Thậm chí nếu khi đã hình thành nên thế giới quan và các quan điểm của mình mà người trí thức từ chối xem xét lại chúng dù chỉ đơn giản là do ương ngạnh (vì một khi anh ta đã nói ra có nghĩa là anh ta phải bám lấy nó) thì đấy cũng là điều có hại cho chính trí thức. Nếu do chính kiến mà người trí thức gia nhập một đảng đòi hỏi anh ta phải tuân thủ kỷ luật vô điều kiện và các hành động không phù hợp với ý kiến riêng của mình thì sự tự nguyện bán mình làm nô lệ đó sẽ tước đi của anh ta khả năng liệt mình vào giới trí thức. Đây là một khẳng định rất quan trọng.

Đồng thời, người không tôn trọng tự do trí tuệ của người khác, truy bức người khác về chính kiến, cũng không thể được coi là người trí thức, bởi vì tự do trí tuệ của riêng anh đòi hỏi sự tôn trọng đối với tự do này ở những người khác, bất luận nó được bộc lộ ra ở đâu và bằng cái gì. Ở đây yếu tố đạo đức có hiệu lực. Yếu tố đạo đức đối với trí thức rất quan trọng, tự do trí tuệ trong chừng mực nhất định luôn là sự thể hiện của đạo đức. Mà đạo đức là quyền lực duy nhất có sức mạnh không chỉ tước đoạt của con người tự do, mà còn bảo đảm tự do cho con người. Tôi hết sức đề nghị suy nghĩ về điều này, nó rất quan trọng. Lương tâm bắt buộc, nhưng sự bắt buộc của lương tâm là sự bảo đảm cho con người tự do đầy đủ, bởi vì lương tâm bắt buộc từ bên trong, còn tất cả những sự bắt buộc khác đều đến từ bên ngoài: đảng phái, giai cấp, và đủ loại khác.

Người đã phụ thuộc vào lương tâm thì không bị phụ thuộc vào cái gì nữa hết. Mà đã phụ thuộc lương tâm thì anh ta có thể chỉ là người tự do tuyệt đối. Điều này có nghĩa, lương tâm là cái bảo đảm cho tự do của con người-trí thức. Một mối tương quan như thế xuất hiện.

Tất nhiên, không có giới trí thức, mà đó trước hết là những người lao động trí óc, thì trong chừng mực nào đó không một đất nước nào có thể tồn tại được, nhất là Nga. Nhưng đấy không phải vì Nga là một nước đặc biệt, mà vì người Nga là một dân tộc đặc biệt do các hoàn cảnh lịch sử bện kết nhau tạo nên.

Cuộc nổi dậy tập thể đầu tiên của những người trí thức Nga là cuộc khởi nghĩa tháng Chạp (1812). Trong môi trường những người tháng Chạp đã nổi lên những con người tự do, đứng dậy chống lại các quyền lợi đẳng cấp của mình. Nhưng đáng chú ý là sự tự do trí tuệ đã ngăn cản những người tháng Chạp giành chiến thắng. Họ không thể thống nhất lại chính bởi vì họ là những người trí thức. Lập ra một đảng có thể giành chính quyền, việc đó về nguyên tắc họ không thể làm được. Đấy là chỗ yếu về tổ chức, nhưng đấy cũng là sức mạnh tinh thần, đạo đức của giới trí thức. Thiên chức của những người mang tự do trí tuệ là sáng tạo, chứ không phải đè bẹp dưới mình các đẳng cấp khác. Về mặt này trí thức có phần đứng gần nhất với nông dân. Nông dân cũng sống bằng các truyền thống của mình, tự do quen thuộc với truyền thống.

Trí thức luôn là tấm bia công kích của nhà nước, và việc đầu tiên mà bất kỳ nhà nước nào cũng làm để củng cố quyền lực của mình là tìm cách hủy diệt giới trí thức và tất cả những gì thúc đẩy việc hình thành nên trí thức.

Mỗi cuộc cách mạng trong bất kỳ nước nào cũng đều đi kèm sự truy nã trí thức. Đó là việc cần thiết để củng cố quyền lực. Kể từ khi lên nắm chính quyền những người Bolshevik đã bắt giam và trục xuất các trí thức; cấm đoán các tổ nhóm, hội đoàn và thậm chí cả những nơi trí thức gặp mặt nhau tưởng như hoàn toàn vô hại – nhà hàng, tiệm cà phê, quán trà; đóng cửa các tờ báo và tạp chí đem các vấn đề quan điểm xã hội ra thảo luận; tìm cách hạ nhục giới trí thức trong mắt nhân dân. Điều này rất tiêu biểu cho những năm đầu cách mạng. Tôi nhớ rất rõ.

Ban lãnh đạo bolshevik xếp chung trí thức với tư sản và quý tộc. Mọi người trí thức đều bị coi là tư sản. Dù đó là viện sĩ Shakhmatov hay một ai đó khác. Bởi lẽ sự tự do tư tưởng vốn có đối với trí thức bao giờ cũng khiến cho các nhà nước kiểu độc tài hay ý hệ lo ngại nhiều nhất.

Nguồn: http://www.lihachev.ru/

Phản hồi

5 phản hồi (bài “D. S. Likhachev – Trí thức, bộ phận độc lập về trí tuệ của xã hội”)

  1. Anh Dũng nói:

    Thưa ông Lề Trái!

    Thứ nhất, chắc chắn rằng cái từ “trí thức” không phải là một cái mũ để chụp hay một thứ xiềng xích nhằm trói buộc một người nào đó vào những giáo điều. Nó là một sứ mệnh tự nguyện chứ không ai có quyền “trao” nó cho người khác. Không riêng gì Giáo sư, Tiến sĩ, kỹ sư, nhà nghiên cứu mới có thể là trí thức. Mà trước hết, đòi hỏi đầu tiên của trí thức là thái độ “phê phán không nhân nhượng những gì đang hiện hữu, không nhân nhượng với nghĩa rằng họ không lùi bước trước những quyết định độc đoán của chính quyền hoặc trước xung đột với chính quyền; bất cứ chính quyền nào”. Tức là trong công nhân, nông dân vẫn có thể có những trí thức; hoặc ngược lại, trong giới học giả lại có thể rất thiếu thốn trí thức.

    Thứ hai, trí thức phê phán không nhân nhượng “những gì đang hiện hữu” tức là phải phê phán cả bản thân mình, tổ chức của mình, đảng của mình, dân tộc mình. Cái “độc lập về trí tuệ” nó phải độc lập với mọi đảng phái, chính quyền, nhà nước, dân tộc. Một công dân Hoa Kỳ gốc Việt Nam nếu chỉ biết phê phán Nhà nước Việt Nam mà cố tình phớt lờ việc phê phán Nhà nước Hoa Kỳ (một dạng im lặng) thì cũng không thể coi là trí thức. Không thể lấy cái “gốc Việt” để biện minh cho sự “một chiều” này được.

    Thứ ba, giá trị đích thực của hai từ “trí thức” không phải là cái danh để người khác nhìn vào đến nỗi “lác mắt”, không phải cái “lon” hay học hàm học vị, mà là thái độ “phê phán không khoan nhượng”. Chính vì nhiều người cứ chạy theo cái danh (vô thực) trí thức nên mới có những trí thức trói gà không chặt, và mới có chuyện “trao” hoặc “chụp” một cách tùy tiện từ “trí thức” cho ai đó.

    Như tôi đã nói, trí thức là một sứ mệnh tự nguyện và tự giác. TỰ DO mà.

    Thứ tư, không riêng gì lề phải (theo cách mô tả của ông) mà lề trái cũng có nhiều nhân vật thức, ồn ào, quấy rầy người khác. Và cũng chưa biết bên nào quá quắt hơn bên nào.

    Còn về “tư cách” thì cứ theo pháp luật, thông lệ, quy định chung mà làm. Tôi chưa dùng những từ đao to búa lớn như “tư cách” để bịt miệng ai bao giờ.

  2. Lề Trái nói:

    Trích

    Anh Dũng tôi cũng chẳng ngại gì cái mũ “lề phải” của họ mà tặng họ quan điểm của K.MARX về trí thức: “…Trí thức phê phán không nhân nhượng những gì đang hiện hữu, không nhân nhượng với nghĩa rằng họ không lùi bước trước những quyết định độc đoán của chính quyền hoặc trước xung đột với chính quyền; bất cứ chính quyền nào…”

    Hết trích

    Vô vàn cảm tạ Anh Dũng với một câu chân lý khá sáng ngời. Từ biện luận đối chứng ta có thể suy ra nếu không nhận mình là trí thức, ta có thể không phê phán, có quyền nhân nhượng, có quyền lùi bước trước những quyết định độc đoán của chính quyền; bất cứ chính quyền nào.

    Khỏe nhỉ!

    Thế những người lừng khừng, mang tên giả (và) ở nước ngoài chỉ tự nhận trí mất ngủ (vì bị những người thức [bên lề phải ồn ào nhất, nếu nhìn từ quan điểm mất ngủ] quấy rầy), chắc là không đủ tư cách để bàn chuyện.

    Thì cứ xem đây là đóng góp 2 xu.

  3. Anh Dũng nói:

    Bắt đầu từ việc ông Trịnh Hữu Tuệ cố nhồi nhét cho ông Trần Hữu Dũng hai chữ “trí thức” ( vốn ông THD rất dị ứng với hai chữ này ) để phê phán hèn nhát này nọ. Liên tiếp sau đó trên Talawas là một loạt nhân vật cũng a dua theo ông Tuệ theo một lối mà tôi mô tả là: Vì không đủ tâm và tầm đấu tranh nên cố đẩy ai đó lên phía trước rồi đứng sau lưng hô “Xung phong!”

    Những nhân vật này liên tiếp “truy bức người khác về chính kiến”. Vậy, cứ theo quan điểm này của D. S. Likhachev về trí thức thì họ không phải là trí thức dù có thể họ tự nhận một cách công khai hoặc ngấm ngầm rằng mình là trí thức). Thêm nữa, họ còn “không tôn trọng tự do trí tuệ của người khác” khi quy chụp người khác theo “lề phải” rồi mỉa mai, công kích.

    Nghệ thuật “đấu tranh cho dân chủ một cách độc đoán”, “trí thức một cách phi trí thức”, “văn hóa một cách vô văn hóa”… được những nhân vật kiểu này nâng tới đỉnh cao!

    Anh Dũng tôi cũng chẳng ngại gì cái mũ “lề phải” của họ mà tặng họ quan điểm của K.MARX về trí thức: “…Trí thức phê phán không nhân nhượng những gì đang hiện hữu, không nhân nhượng với nghĩa rằng họ không lùi bước trước những quyết định độc đoán của chính quyền hoặc trước xung đột với chính quyền; bất cứ chính quyền nào…”

  4. Hoàng Trường Sa nói:

    “- Người trí thức sẽ mất sự tự do trí tuệ và thôi là trí thức khi buộc phải tuân thủ mù quáng các giáo điều của một học thuyết nào đó.” (D.S. Likhachev)
    Tôi tự hỏi phải chăng một hệ luận của điều kiện này của Likhachev về trí thức là hầu hết mọi đảng viên ĐCSVN đều không phải là trí thức kể cả những vị có học hàm cao nhất (như Giáo sư, Phó Giáo sư, Tiến sĩ v.v…)? Bởi vì họ phải tuân thủ mù quáng các giáo điều của chủ thuyết Mác Lênin. Ngoại trừ một số nhỏ sáng suốt không còn tin vào chủ thuyết này mà giữ riêng cho mình tư duy độc lập.

  5. Trương Nhân Tuấn nói:

    Cám ơn dịch giả đã lựa chọn bản văn tuyệt vời này. Ý muốn góp ý của tôi về trí thức (tôi có dự định như vậy) sẽ trở thành lố bịch. Bản văn đầy đủ quá, nếu tôi nói thêm về trí thức sẽ chỉ là tán hưu tán vượn. Chỉ ghi lại vài nhận định (trên cả tuyệt vời) của tác giả sau đây:

    - Sự độc lập trí tuệ là đặc điểm tối quan trọng của trí thức.

    - Người trí thức sẽ mất sự tự do trí tuệ và thôi là trí thức khi buộc phải tuân thủ mù quáng các giáo điều của một học thuyết nào đó.

    - Người không tôn trọng tự do trí tuệ của người khác, truy bức người khác về chính kiến, cũng không thể được coi là người trí thức, bởi vì tự do trí tuệ của riêng anh đòi hỏi sự tôn trọng đối với tự do này ở những người khác, bất luận nó được bộc lộ ra ở đâu và bằng cái gì.

    - Yếu tố đạo đức đối với trí thức rất quan trọng, tự do trí tuệ trong chừng mực nhất định luôn là sự thể hiện của đạo đức. Đạo đức là quyền lực duy nhất có sức mạnh không chỉ tước đoạt của con người tự do, mà còn bảo đảm tự do cho con người.

    - Lương tâm là cái bảo đảm cho tự do của con người-trí thức.

    - Trí thức luôn là tấm bia công kích của nhà nước, và việc đầu tiên mà bất kỳ nhà nước nào cũng làm để củng cố quyền lực của mình là tìm cách hủy diệt giới trí thức và tất cả những gì thúc đẩy việc hình thành nên trí thức.

    - Mỗi cuộc cách mạng trong bất kỳ nước nào cũng đều đi kèm sự truy nã trí thức. Đó là việc cần thiết để củng cố quyền lực.

  • talawas - Lời tạm biệt

    Nói lời chia tay sau 9 năm tồn tại, chúng tôi thiết tha hi vọng vào sự ra đời của những mô hình báo chí và truyền thông mới, thực hiện bởi những người được trang bị những khả năng và phương tiện mà chúng tôi đã không thể có, với cùng một nhiệt thành phấn đấu cho một nền báo chí tự do cho Việt Nam... đọc tiếp >>>

  • Phản hồi mới nhất của độc giả