trang chủ talaCu ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
  1 - 20 / 201 bài
  1 - 20 / 201 bài
tìm
 
(dùng Unicode hoặc không dấu)
tác giả:
A B C D Đ E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Ý Z
Dịch thuật
28.9.2006
Lỗ Tấn
“Dịch cứng nhắc” và “tính giai cấp của văn học”
Trương Chính dịch
 
1.

Nghe nói những người trong nhóm trăng mới đang khoe bây giờ báo họ tiêu thụ khá lắm rồi. Có lẽ thật như thế. Tôi là người rất ít giao thiệp, mà cũng thấy trong tay hai bạn thanh niên, tập hai gồm số 6 và 7 đóng chung. Nhân tiện giở xem, thấy những bài tranh đấu cho “tự do ngôn luận” [1] và tiểu thuyết chiếm phần lớn. Gần cuối có bài “Bàn về cách dịch cứng nhắc của ông Lỗ Tấn” của ông Lương Thực Thu. Ông ta cho rằng dịch như thế “gần như là dịch chết” mà “kiểu dịch chết thì nhất định không thể lâu dài được” [2] Rôì ông ta trích dẫn ba đoạn văn tôi dịch và cả đoạn trong lời nói sau để cuốn sách Văn nghệ phê bình [3] : "Nhưng vì năng lực người dịch có hạn, vì văn tự Trung Quốc vốn có nhiều khuyết điểm, cho nên dich xong, xem lại, thấy có nhiều chỗ trúc trắc, thậm chí rất khó hiểu. Nếu phân tích từng câu, lại thấy mất hẳn ngữ khí lúc đầu. Đối với tôi trừ cách dịch cứng nhắc như thế, chỉ có một con đường là bó tay chịu. Điều hy vọng duy nhất còn lại là bạn đọc sẽ cố gắng chịu khó xem mà thôi”. Những câu đó, ông ta thêm vào những vòng khuyên ở bên cạnh rất cẩn thận, và cạnh ba chữ “dịch cứng nhắc” thì khuyên một dãy [4] thế rồi phê bình một cách “nghiêm chỉnh” nói: “Chúng tôi đã “chịu khó cố gắng xem rồi” nhưng chẳng được gì hết. “Dịch cứng nhắc” và “dịch chết” có gì là phân biệt đâu?”

Nhóm Trăng mới trong lời thanh minh, tuy nói không có tổ chức gì cả, và trong các bài luận văn, cũng tựa hồ rất ghét những từ “tổ chức”, “tập đoàn” kiểu giai cấp vô sản, nhưng kỳ thực có tổ chức, ít nhất, những bài luận văn về chính trị trong tập này đều “ăn khớp” với nhau; về văn nghệ thì bài kia đăng ký ở chỗ dư ba của “Văn học có tính giai cấp không?”, cũng một nhà phê bình ấy viết, in phía trước. Trong bài này có một đoạn nói: “… Nhưng rất không may là, không có một cuốn nào loại đó, tôi xem hiểu được… Cái làm cho tôi khó hiểu nhất là hành văn.. quả thật đọc lên còn thấy khó hiểu hơn thiên thư nữa… Bây giờ chưa có một người Trung Quốc nào, dùng cách hành văn mà người Trung Quốc xem có thể hiểu được, viết thành một bài trình bày cho chúng tôi thấy lý luận văn học vô sản rút cục là như thế nào”. Bên cạnh cũng có những vòng khuyên. Sợ in phiền phức, tôi đã bỏ đi, bạn đọc tha thứ cho tôi. Tóm lại, ông Lương Thực Thu tự nhận mình là đại biểu cho tất cả người Trung Quốc. Những cuốn sách đó, ông ta xem không hiểu, thì tất cả người Trung Quốc xem cũng không hiểu, cần phải tiêu diệt nó đi trên đất Trung Quốc. Thế là ông ta đã chỉ thị nói: “Kiểu đó nhất định không thể để được” v.v.

Ý kiến những người viết bài dịch “thiên thư” khác, tôi không thể đại biểu được, nhưng theo cá nhân tôi thấy, thì sự tình không đơn giản như thế. Một là, ông Lương Thực Thu tự cho rằng ông ta đã “chịu khó cố gắng đọc” rồi, nhưng cuối cùng đã cố gắng chưa, có đầy đủ hay không, còn là một vấn đề. Tự cho mình là “cứng” nhưng thực thì mềm như bông [5] đó là một đặc sắc của nhóm Trăng mới. Hai là, ông Lương Thực Thu tuy tự đứng ra đại biểu cho tất cả người Trung Quốc, nhưng rút cuộc, ông ta có phải ưu tú nhất trong cả nước Trung Quốc hay không, cũng là một vấn đề. Vấn đề này, có thể xem bài “Văn học có tính giai cấp không?” Mà giải thích được. Chữ Proletary bất tất dịch âm, rất có thể dịch nghĩa, còn có lý. Nhưng nhà phê bình ấy lại nói: “Kỳ thực, giở từ điển ra xem thì thấy ý nghĩa chữ ấy không lấy gì làm vẻ vang lắm. Theo cuốn Vibast đại từ điển, Nghĩa chữa Proletary là: “a citizen of the lowest class who served the state not with property, but only by having children”. Proletary là giai cấp trong nước chỉ biết sinh con đẻ cái mà thôi! (ít ra thời đại La Mã là như thế). Kỳ thực, không phải tranh giành cái “vẻ vang” đó. Có lẽ người hơi có chút thường thức thì không đến nỗi cho thời bây giờ là thời đại La Mã, và xem người vô sản hiện đại như người La Mã. Cũng giống như Chemie dịch là “Xá mật học[6] , người đọc không thể lầm lẫn với “thuật luyện kim” của Ai Cập và đọc bài văn của ông Lương Thực Thu, họ cũng quyết không tra cứu nguồn gốc chữ, rồi hiểu lầm “cầu độc mộc” [7] cũng cầm bút được. Ngay “giở tự điển xem” (Vibast đại từ điển!) cũng “chẳng được gì hết”. Người Trung Quốc vị tất hoàn toàn như thế cả!


2.

Nhưng điều tôi lấy làm thú vị là trong đoạn văn của ông Lương Thực Thu trích dẫn ở trên có hai chỗ ông ta dùng chữ “chúng tôi”, hàm ít nhiều ý nghĩa “đa số” và “tập đoàn” rồi. Tất nhiên, tuy tác giả một mình chấp bút, nhưng khẩu khí không phải chỉ có một người. Dùng chữ “chúng tôi” thì hay tuyệt, làm cho người xem thấy có lực lượng, lại không đến nỗi một mình hai vai gánh lấy cả trách nhiệm. Thế nhưng, khi “tư tưởng không thể thống nhất được”, lúc “ngôn luận cần phải tự do”, giống như ông Lương Thực Thu đã phê bình chế dộ tư bản, cũng có một cái “tệ hại”. Tức là, đã có “chúng tôi” của nhóm Trăng mới, cho rằng cái “kiểu dịch chết người của tôi nhất định không được”, nhưng lại còn có những độc giả đọc xong không phải “chẳng được gì hết”, mà cách dịch “cứng nhắc” của tôi vẫn còn tồn tại trong đám “bọn họ” và so với “dịch chết” cũng còn một chút phân biệt.

Tôi cũng là một người trong đám “bọn họ” của nhóm Trăng mới, bởi vì điều kiện của việc tôi dịch hay viết, hoàn toàn khác với điều kiện mà ông Lương Thực Thu đòi hỏi.

Cái bài “Bàn về dịch cứng nhắc” ấy mở đầu bàn về “dịch sai hơn dịch chết” nói như sau:

Một cuốn sách nhất định không thể dịch sai hoàn toàn được,… dịch sai từng bộ phận, dù sai, cũng còn đem lại cho anh một điều sai lầm; điều sai lầm đó có lẽ quả có hại vô cùng, nhưng khi anh đọc, anh vẫn còn thấy thích thú”. Hai câu cuối có thể khuyên xích chó, nhưng xưa nay, tôi không hề làm cái trò ấy. Tôi dịch hay viết vốn không nhằm mục đích làm cho người đọc “thích thú” mà thường thường làm cho người đọc khó chịu, thậm chí bực bội, thù ghét, căm giận. Những cái đọc xong thấy “thích thú”, thì đã có các bản dịch và sáng tác của những người trong nhóm Trăng mới rồi: thơ của ông Từ Chí Ma, tiểu thuyết của các ông Thẩm Tùng Văn, Lăng Phúc Hoa, mục nói mà chơi của ông Trần Tây Oánh (tức Trần Nguyên), những bài phê bình của ông Lương Thực Thu, ưu sinh học [8] của ông Phan Quang Đán, lại còn có chủ nghĩa nhân văn của ông Bạch Bích Đức nữa!

Cho nên, đoạn cuối ông Lương Thực Thu nói: “Sách như thế, xem thật chẳng khác gì xem bản đồ, phải đưa ngón tay ra tìm vị trí, mối liên lạc cú pháp”. Những lời đó, tôi cảm thấy là những lời bỏ đi, nói mà cũng cầm bằng không nói. Đúng. Theo tôi, phải xem “sách như thế” như xem bản đồ, tuy không “thích thú” như xem tranh “Dương Phi ra tắm” hoặc tranh “Ba người bạn giữa tuyết lạnh” [9] , thậm chí còn phải đưa ngón tay mà lần mò (thực thì, có lẽ một mình ông Lương Thực Thu làm như thế mà thôi, chứ người xem bản đồ quen, chỉ dùng con mắt là đủ rồi), nhưng bản đồ cũng không phải là một bản vẽ chết; cho nên xem “dịch cứng nhắc”, dù cũng mệt nhọc như thế, theo thí dụ trên, vẫn có “phân biệt” chút ít với “dịch chết” đấy chứ! Kẻ nhận ra được mấy chữ ABCD, tự cho là một nhà tân học, vẫn không biết các phương trình hoá học, kẻ biết gẩy bàn tính, tự cho là nhà toán học, nhìn vào các bài tính viết ra giấy vẫn chẳng được cái gi! Thời đại ngày nay, vốn không phải hễ làm người học giả, tức là biết được tất cả mọi cái.

Nhưng ông Lương Thực Thu có những chứng cứ cụ thể; ông ta đã trích dẫn ba đoạn văn tôi dịch, mặc dù biết rõ “có lẽ vì không có đoạn trên và đoạn dưới, nên ý nghĩa không thật rõ ràng”. Trong bài “Văn học có tính giai cấp không?”, ông ta cũng dùng thủ đoạn như thế, trích hai bài thơ dịch, rồi phê bình một cách tổng quát như sau: “Có lẽ văn học vô sản thật vĩ đại chưa xuất hiện chăng, thế thì tôi nguyện ý chờ, chờ, chờ”. Những kiểu đó, quả thật “thích thú” đấy, nhưng tôi có thể trích một đoạn trang thứ tám bài “Dọn nhà”, sáng tác – ôi sáng tác! – đăng trong một số Trăng mới:

“Gà con có tai không?”
Mẹ chưa hề thấy gà con có tai dài.”
“Nó làm sao nghe con gọi được?” – Em bé nhớ hôm nọ bà Tư nói cho em biết là tai để nghe, mắt để nhìn mọi cái cơ mà!
“Quả trứng này là gà trắng hay gà đen đấy!” – Em Chi thấy bà Tư không trả lời, liền đứng dậy sờ quả trứng và hỏi.
“Bây giờ thì chưa biết được, chờ ấp ra con rồi mới biết.”
“Chị Uyển chị ấy nói gà con có thể thành gà lớn, những con gà con này cũng có thể thành gà lớn được ư?”
“Cứ cho chúng nó ăn no thì chúng nó có thể lớn, như chú gà này lúc mua về, đâu có lớn như thế này?”

Cũng đủ rồi. “Văn chương” thì có thể hiểu được đấy, cũng không cần phải đưa ngón tay ra mà lần mối liên lạc, nhưng tôi không “chờ” nữa, cho rằng, cứ xem đoạn văn này, thì chẳng những không thấy “thích thú” mà cũng rất ít phân biệt với không sáng tác.

Cuối cùng, ông Lương Thực Thu còn đặt ra một câu hỏi: “Văn Trung Quốc và văn ngoại quốc không giống nhau… Dịch khó chính là ở chỗ ấy. Nếu như văn pháp, cú pháp, từ pháp của hai thứ ngôn ngữ hoàn toàn giống nhau, thế thì phiên dịch còn có thành một công việc nữa không?... Chúng ta không ngại thay đổi cú pháp đi, để làm cho người đọc có thể hiểu được, đó là điều quan trọng bậc nhất, bởi vì “cố gắng chịu khó”không phải là chuyện thích thú gì, vả lại “dịch cứng nhắc” cũng không thể nào giữ được “ngữ khí tinh vi của nguyên văn”. Nếu như “dịch cứng nhắc” mà có thể giữ được “ngữ khí tinh vi của nguyên văn”, thì thật là lạ, còn có thể nói văn Trung Quốc có “khuyết điểm” ư? Tôi không ngu đến nỗi muốn đòi hỏi văn ngoại quốc giống như văn Trung Quốc, hoặc hy vọng “văn pháp, cú pháp, từ pháp của hai thứ ngôn ngữ hoàn toàn giống nhau”. Nhưng tôi cho rằng quốc ngữ mà văn pháp phức tạp, thì dễ dịch văn ngoại quốc hơn, ngữ hệ gần cũng dễ dịch hơn, và cũng là một công việc. Hà Lan dịch Đức, Nga dịch Ba Lan, có thể nói như thế cũng như chẳng làm gì hay sao? Tiếng Nhật Bản rất “không giống” với tiếng Âu, Mỹ, nhưng dần dần họ thêm cú pháp mới vào, so với cổ văn, càng tiện cho việc dịch thuật mà không mất cái ngữ khí tinh vi của nguyên văn. Tất nhiên lúc đầu cần phải “tìm vị trí mối liên lạc cú pháp”, cái đó làm cho một số người không “thích thú”, nhưng trải qua việc tìm kiếm và thói quen, nay đã đồng hoá, thành cái đã có từ trước rồi! Văn pháp Trung Quốc, so với cổ văn Nhật Bản, còn không hoàn bị bằng, nhưng cũng từng có những cái thay đổi. Thí dụ Sử ký, Hán thư không giống với Kinh Thư; văn bạch thoại ngày nay lại không giống với Sử ký, Hán thư. Có sáng tạo thêm, như đời Đường dịch Kinh Phật, đời Nguyên dịch Thượng dụ [10] , đương thời có rất nhiều “văn pháp, cú pháp, từ pháp” được sáng tạo ra, dùng quen thì không cần phải đưa ngón tay ra lần mò, cũng có thể hiểu được. Bây giờ lại có “văn ngoại quốc”. Nhiều cách cứng nhắc. Theo kinh nghiệm của tôi, dịch như thế, so với việc chia ra làm nhiều câu, có thể giữ được ngữ khí tinh vi của nguyên văn hơn, nhưng bởi vì phải sáng tạo cái mới cho nên văn Trung Quốc để nguyên như trước có khuyết điểm. Có gì là “lạ”, việc gì mà “ư”? Nhưng phải “đưa ngón tay ra lần mò”, “chịu khó cố gắng”, đối với nhiều người, tất nhiên “không phải là một chuyện thích thú”. Có điều, tôi vốn không định tâm làm cho các vị ấy “khoái chí” hoặc “thích thú”, mà chỉ muốn có một số người đọc có thể thu lượm được ít nhiều. Còn như “bọn” ông Lương Thực Thu, buồn hay vui, hoặc có được gì hay không, quả “đối với tôi” như đám mây nổi [11]

Ông Lương Thực Thu vốn không cần học hỏi lý luận văn học vô sản, nhưng có những chỗ ông ta xem không hiểu được. Thí dụ ông ta nói: “Những cuốn sách ông Lỗ Tấn dịch mấy năm trước như cuốn Tượng trưng của khổ muộn của Trù Xuyên Bạch [12] không phải là người ta đọc không hiểu, nhưng gần đây, sách dịch của ông ta tựa hồ đã đổi phong cách đi rồi!”. Người chỉ cần có một tí thường thức là biết ngay rằng “văn Trung Quốc với văn ngoại quốc khác nhau”, nhưng cùng một thứ văn ngoại quốc, vì mỗi nhà văn có một lối viết riêng, nên “phong cách” và “vị trí, mối liên lạc cú pháp” cũng có thể rất khác nhau. Câu hoặc đơn giản, hoặc phức tạp, danh từ hoặc thông thương, hoặc chuyên môn, quyết không phải cùng một thứ văn ngoại quốc thì đều dễ hiểu như nhau. Khi tôi dịch cuốn Tượng trưng của khổ muộn cũng giống như bây giờ, cứ bằng vào nguyên bản, theo từng câu, thậm chí theo từng chữ mà dịch, thế nhưng ông Lương Thực Thu lại cho rằng xem còn có thể hiểu được, đó là vì nguyên văn vốn dễ hiểu, và cũng vì ông Lương Thực Thu là một nhà phê bình mới của Trung Quốc, và cũng vì trong đó cú pháp mà tôi đã sáng tạo cứng nhắc xem quen hơn. nếu là học giả ở trong chốn hang cùng ngõ hẻm, chuyên đọc Cổ văn quan chỉ [13] xem thì dễ thường lại không thấy khó hơn “thiên thư” hay sao?


3.

Có nhiều những bản dịch lý luận văn học vô sản “còn khó hơn nhiều thư” lần này lại ảnh hưởng không ít đến ông Lương Thực Thu. Xem không hiểu, cũng có thể có ảnh hưởng, nói thế giống như nói khôi hài, nhưng mà thật. Trong bài “Văn học có tính giai cấp không?”, nhà phê bình ấy nói: “Bây giờ tôi phê bình cái gọi là lý luận văn học vô sản, cũng chỉ có thể căn cứ vào một ít tài liệu tôi có thể hiểu được mà thôi” Như thế tức là nói: do đó mà kiến thức của ông ta về thứ lý luận đó, hết sức không hoàn toàn.

Nhưng lỗi đó thì chúng tôi (bao gồm cả dịch giả các cuốn “thiên thư” nữa, cho nên gọi là “chúng tôi”) cũng chỉ có thể chịu trách nhiệm một phần thôi, cònmột phần thì tác giả, vì hồ đồ hoặc lười biếng, phải chịu lấy “Sách của Bocdanôp” [14] và nửa cuốn Văn học và cách mạng của Tơrôtxky thì quả đã có bản dịch tiếng Anh đấy. Nước Anh không có “ông Lỗ Tấn” bản dịch nhất định dễ hiểu lắm. Đối với sự nảy sinh của văn học vô sản vĩ đại, ông Lương Thực Thu từng tỏ vẻ nhẫn nại và can đảm “chờ, chờ, chờ” nhưng lần này, đối với lý luận, sao ông ta lại không chờ một chút, tìm về xem rồi hẵng nói. Không biết có mà không tìm, gọi là hồ đồ, biết có mà không tìm, gọi là lười, nếu như chỉ ngồi im lặng, như thế có lẽ “thích thú” đấy, nhưng mở miệng nói, thì lại rất dễ hớp phải khí lạnh.

Thí dụ, ngay cái bài văn cao siêu “Văn học có tính giai cấp không?” kia, kết luận là không có tính giai cấp. Muốn xoá bỏ tính giai cấp, tôi cho dứt khoát nhất là học thuyết “Mã Khắc Tư, Ngưu Khắc Tư gì gì” [15] của Ngô Trĩ Huy và học thuyết “trên thế giới làm gì có cái gọi là giai cấp!” của ông nào đó. Thế là vạn dân vui sướng, thiên hạ thái bình rồi. Nhưng ông Lương Thực Thu lại trúng phải một ít độc “Mã Khắc Tư gì” rồi, nên ông ta thừa nhận trước, hiện nay nhiều nơi là chế độ tư bản, dưới chế độ ấy, có những người vô sản. Có điều “những người vô sản đó vốn không tự giác giai cấp. Chỉ mấy ông lãnh tụ quá giàu lòng thương và có một thái độ quá khích mới đem cái quan niệm giai cấp đó truyền thụ cho họ[16] , muốn thúc đẩy họ liên hiệp lại, kích thích ý chí đấu tranh của họ. Đúng đấy. Nhưng tôi cho rằng người truyền thụ không phải vì lòng thương mà vì sự tưởng cải tạo thế giới. Huống nữa, cái “vốn không có”, thì không làm sao tự giác được, không làm sao kích thích được. Có thể tự giác, có thể kích thích, đủ thấy cái đó vốn có rồi. Cái vốn có thì không che đậy được mãi, thí dụ Galilê [17] nói quả đất xoay chuyển, Đacuyn [18] nói sinh vật tiến hoá, lúc đầu chẳng phải người thì gần như bị các nhà tôn giáo thiêu chết, người thì bị bọn bảo thủ công kích đấy ư? Thế nhưng bây giờ, người ta đối với hai thuyết đó, chẳng ai cho là lạ nữa, chính bởi vì quả đất vốn vẫn xoay chuyển, sinh vật rõ ràng đang tiến hoá. Thừa nhận là có, mà lại muốn che đậy cho là không, nếu không khéo léo tuyệt trần thì không làm được.

Nhưng ông Lương Thực thu đã có cách loại trừ đấu tranh. Ông ta cho, như Rutxô nói “tư bản là cơ sở của văn mình”, “cho nên công kích chế độ tư sản tức là phản đối văn minh [19] ”, “một người vô sản, nếu có tiền đồ, thì chỉ cần chịu khổ chịu sở, thành thật làm việc suốt đời, ít hay nhiều, nhất định có thể dành dụm được một ít tư sản tương đối khá. Đó là thủ đoạn đấu tranh sinh sống chính đáng”. Tôi nghĩ Rutxô sống cách ngày nay tuy đã một trăm năm mươi năm, nhưng không đến nỗi cho rằng cho văn minh quá khứ, vị lai đều lấy tư sản làm cơ sở (Nhưng nếu nói lấy quan hệ kinh tế làm cơ sở thì tất nhiên đúng). Hy Lạp, Ấn độ đều có văn minh, nhưng thời phồn thịnh đều không phải là xã hội tư sản, cái đó có lẽ ông ta cũng biết, nếu không biết, thì ông ta nhầm. Còn như cái cách “chính đáng” người vô sản nêu “chịu cực chịu khổ” mà leo lên giai cấp hữu sản, thì ở Trung Quốc, đó là lời cổ huấn mà các cụ nhiều tiền, lúc cao hứng, thường cũng bày dạy cho những người công nhân nghèo khổ. Trên thực tế, bày dạy cho những người công nhân nghèo khổ. Trên thực tế, hiện nay, những người “vô sản” đang “chịu cực chịu khổ thành thật” muốn leo lên giai cấp trên, cũng còn nhiều. Nhưng đó là lúc chưa có người “đem cái quan niệm giai cấp ấy truyền thụ cho họ”. Khi đã truyền thụ rồi, thì họ không chịu leo từng người một nữa, mà, đúng như ông Lương Thực Thu nói “họ là một giai cấp, họ muốn có tổ chức, họ là một tập đoàn, cho nên họ sẽ không theo con đường thường, họ nhảy một bước lên đoạt lấy quyền chính trị, quyền tài chính, nhảy một bước lên làm giai cấp thống trị”. Có thể có những “người vô sản” muốn “chịu khổ chịu sở, thành thật làm việc suốt đời, không ít thì nhiều, nhất định có thể có một ít tư sản tương đối khá” hay không? Tất nhiên còn. Nhưng người đó phải kể vào hạng “người hữu sản chưa phát tài”. Lời khuyên nhủ của ông Lương Thực Thu làm cho người vô sản buồn nôn, chỉ có thể cùng các cụ lớn đem ra tán thưởng với nhau mà thôi.

Thế thì, từ nay về sau thế nào? Ông Lương Thực Thu cho rằng không đáng lo ngại. Bởi vì “cái thứ hiện tượng cách mạng đó không thể lâu dài được, qua sự tiến hoá tự nhiên, định luật ai hơn thì thắng, ai kém thì thua, sẽ lại được chứng minh, vẫn là người thông minh tài giỏi hơn đời chiếm địa vị hơn hẳn, còn người vô sản vẫn là người vô sản”. Nhưng giai cấp vô sản đại khái cũng biết “thế lực phản văn minh không chóng thì chầy sẽ bị thế lực văn minh chinh phục”, cho nên “cần phải xây dựng cái gọi là nền văn hoá vô sản”... trong đó bao gồm cả văn nghệ, học thuật. [20]

Từ đây trở xuống, mới bàn về phê bình văn học.


4.

Trước hết, ông Lương Thực Thu cho rằng lý luận văn học vô sản sai lầm ở chỗ “đem những ràng buộc giai cấp cột vào văn học” bởi vì một nhà tư bản và một người lao động có chỗ khác nhau, nhưng còn có chỗ giống nhau, “nhân tính của họ (hai chữ nhân tính vốn có vòng khuyên bên cạnh) chỉ là một” thí dụ đều vui buồn, yêu ghét, đều yêu thương (nhưng đây là “nói bản thân tình yêu, chứ không phải phương thức yêu đương”), “văn học chính là nghệ thuật biểu hiện cái nhân tính tối cơ bản đó[21] . Những lời đó vừa mâu thuẫn vừa trống rỗng. văn minh đã lấy tư bản làm cơ sở, người nghèo khổ phải kiệt sức leo lên vì “có tiền đồ”, thế thì leo lên là ý nghĩa của nhân sinh, người giàu là bậc chí tôn trong nhân loại, văn học chỉ cần biểu hiện giai cấp tư sản là đủ rồi, lại hà tất “quá giàu lòng thương” như thế, mà bao gồm cả những người vô sản “thua kém” vào nữa? Huống chi “bản thân” của “nhân tính”, thì biểu hiện như thế nào? Thí dụ, tính chất hoá học của nguyên chất hay tạp chất có sức hoá hợp, tính chất vật lý có độ cứng, muốn tỏ rõ cái lực đó hoặc mức độ đó, phải dùng hai thứ vật chất để biểu hiện. Nếu nói không dùng vật chất mà tỏ rõ “bản thân” đơn thuần của sức hoá hợp và độ cứng, thì không có một diệu pháp nào như thế cả. Nhưng đã dùng vật chất, thì hiện tượng đó tức lại vì vật chất mà khác nhau. Văn học mà không thể nào bỏ được tính giai cấp của nó, không cần phải “ràng buộc”, tất nhiên phải như thế. Có nhiên “vui buồn, yêu ghé là tình của con người”, nhưng người nghèo quyết không có cái buồn buôn thua bán lỗ ở Sở giao dịch, ông vua dầu hoả làm sao biết được nỗi cực khổ của bà già nhặt rỉ than ở Bắc Kinh, nạn dân vùng đói kém chắc không trồng hoa lan như các cụ lớn giàu sang, lão Tiêu Đại trong phủ họ Giả không yêu cô Lâm Đại Ngọc [22] . “Còi nhà máy ơi!” “Lê Nin ơi!” cố nhiên không phải như thế là văn học vô sản, thế nhưng “tất cả mọi người ơi”, “Việc vui đến rồi, người vui sướng rồi!”, cũng không phải là văn học biểu hiện “bản thân” của “nhân tính”. Nếu cho văn học biểu hiện nhân tính tối phổ biến là cao nhất thì văn học biểu hiện động tính tối phổ biến – dinh dưỡng, hô hấp, vận động, sinh đẻ - hoặc giả, bỏ “vận động” đi, văn học biểu hiện sinh vật tính, tất phải cao hơn nữa! Nếu nói, vì chúng ta là người, cho nên lấy việc biểu hiện nhân tính làm giới hạn, thì người vô sản, vì giai cấp vô sản, cho nên phải làm văn học vô sản.

Lại nữa, Lương Thực Thu nói giai cấp của tác giả không liên quan gì đến tác phẩm. Tônxtôi xuất thân quý tộc, mà đồng tình với dân nghèo, nhưng cũng không chủ trương đấu tranh giai cấp; Mác không phải là người trong giai cấp vô sản; bác sĩ Jônxơn [23] suốt đời cùng khổ, nhưng chí hướng, hành vi, ngôn ngữ lại còn hơn quý tộc nữa. Cho nên đánh giá văn học, phải nhìn vào bản thân tác phẩm, không nên lôi kéo cả thân thế và giai cấp của tác giả vào. Những thí dụ đó cũng hoàn toàn không đủ để chứng minh văn học không có tính giai cấp. Tônxtôi chính vì xuất thân quý tộc, tính chất cũ gột không sạch, cho nên chỉ đồng tình với người nghèo mà không chủ trương đấu tranh giai cấp. Mác quả lúc đầu vốn không phải là người trong giai cấp vô sản, nhưng ông không có tác phẩm văn học nào, chúng ta không thể đoán nếu ông sáng tác, thì cái mà ông biểu hiện nhất định là bản thân tình yêu, không dùng phương thức. Còn như Jônxơn suốt đời cùng khổ mà chí hướng, hành vi, ngôn ngữ đều quá cả vương hầu thì tôi quả thực không biết duyên cớ vì đâu, bởi vì tôi không biết văn học nước Anh và tiểu sử ông ta. Có lẽ ông ta vốn muốn “chịu cực chịu khổ, thành tâm làm việc suốt đời, không ít thì nhiều, nhất định có thể được một ít tư bản tương đối khá”, sau đó sẽ leo lên giai cấp quý tốc, không ngờ cuối cùng kém thì thua, đến một cái tư sản tương đối khá cũng không tích lũy được, cho nên chỉ còn lại được cái vỏ “Thích thú” nhé!

Lại nữa, ông Lương Thực Thu nói: “Tác phẩm hay vĩnh viễn là của riêng của một số ít người; đại đa số vĩnh viễn là ngu xuẩn, vĩnh viễn không liên quan gì đến văn học”, nhưng có năng lực thưởng thức hay không lại không liên quan gì đến giai cấp, bởi vì “thưởng thức văn học cũng là một cái phúc phận trời sinh”, tức là, mặc dù trong giai cấp vô sản, cũng có thể có người có “cái phúc phận trời sinh” đó. Theo tôi suy luận, thì chỉ cần có hạng người có “phúc phận” dó, tuy nghèo đến nỗi không thể được học hành, đến nỗi một chữ không biết, cũng có thể thưởng thức được văn chương tạp chí Trăng mới để làm chứng cho cái chủ trương: “nhân tính” và “bản thân” văn nghệ vốn không có tính giai cấp. Nhưng ông Lương Thực Thu cũng biết trời sinh ra người vô sản có cái phúc phận ấy nhất định không nhiều, cho nên cần phải có một cái gì đó (văn nghệ) để cho họ xem, “thí dụ những loại kịch điện ảnh thông tục, tiểu thuyết thông tục”, bởi vì “người lao công, lao nông cần phải giải trí, vui chơi, có lẽ cũng cần một ít cách giải trí nghệ thuật”. Xem thế thì, hình như văn học quả vì giai cấp mà không giống nhau, nhưng đó là do năng lực thưởng thức cao hay thấp quyết định, sự bồi dưỡng năng lực đó không liên quan gì với kinh tế, mà là “phúc phận” cái Thượng đế ban cho. Vì thế, nhà văn thường ca công tụng đức. Cái đó đúng lắm. Nhưng trong lý luận văn học vô sản mà chúng ta thấy, cũng không có ai nói nhà văn của một giai cấp nào đó không nên để cho giai cấp vô sản uy hiếp làm văn chương ca công tụng đức, mà chỉ nói, văn học có tính giai cấp trong xã hội có giai cấp, nhà văn tuy tự cho mình là “tự do”, tự cho mình là siêu giai cấp, nhưng cuối cùng vẫn bị ý thức giai cấp của giai cấp bản thân mình chi phối một cách vô ý thức, những sáng tác kia chẳng phải là văn hoá của một giai cấp nào khác cả. Thí dụ, bài văn này của ông Lương Thực Thu, nguyên ý là thủ tiêu tính giai cấp trong văn học, nêu cao chân lý. Nhưng ông ta lại lấy tư sản làm tổ tiên của văn minh, cho người nghèo là cặn bã, chỉ cần liếc qua, cũng biết đó là “vũ khí” đấu tranh – không “văn chương” của nhà tư sản rồi. Các nhà lý luận văn học vô sản cho rằng, lý luận văn học chủ trương “toàn thể nhân loại”, “siêu giai cấp” là có lợi cho giai cấp hữu sản. Đấy là một chứng cứ hết sức rõ. Còn như những nhà văn vô sản, kiểu ông Thành Phương Ngô, đưa ra luận điệu: “bọn họ nhất định thắng, cho nên chúng ta hãy chỉ đạo, an ủi họ đi”, nói “đi” rồi thì “sai khiến” “bọn họ”, những nhà văn vô sản, ngoài bọn mình, không cần phải nói như thế không khỏi mắc cái sai lầm là “làm theo ý mình”, cũng như ông Lương Thực Thu đối với lý luận văn học vô sản.

Lại thứ nữa, cái mà ông Lương Thực Thu ghét nhất là: nhà lý luận văn học vô sản cho rằng văn nghệ là vũ khí đấu tranh, tức xem như công cụ tuyên truyền. Ông ta “không phản đối bất cứ ngươi nào lợi dụng văn học để đạt một mục đích khác”, nhưng ông ta “không thể thừa nhận văn chương kiểu tuyên truyền là văn học được”. Tôi cho rằng nói như thế chỉ tự làm phiền cho mình mà thôi. Những bài lý luận tôi đã xem qua, đều chỉ nói phàm là văn nghệ tất có tuyên truyền cái gì, chứ không ai chủ trương chỉ văn chương kiểu tuyên truyền mới là văn học. Quả thật, từ năm kia đến nay Trung Quốc có rất nhiều thơ ca, tiểu thuyết đem khẩu hiệu, biểu ngữ điền vào, tự cho là văn học vô sản. Nhưng như thế là vì thứ văn học đó, nội dung cũng như hình thức, đều không có chút hơi vô sản nào cả, không dùng khẩu hiệu biểu ngữ, thì không làm thế nào mà tỏ ra nó “mới trưởng thành” được; thực tế, trong đó không phải là văn học vô sản. Năm nay, ông Tiền Hạnh Đồn [24] , một nhà phê bình văn học vô sản có tiếng, trên tờ Người vỡ hoang, còn trích dẫn lời của Lunasacxki, nói rằng ông ta đánh giá cao thứ văn học mà đại chúng có thể hiểu được; đủ thấy dùng khẩu hiệu, biểu ngữ chưa hẳn đã là sai lắm, để biện hộ cho cái thứ “văn học cách mạng” kia [25] . Nhưng tôi cảm thấy cái đó cũng là một sự xuyên tạc vô hình hay hữu ý, giống như ông Lương Thực Thu. Cái mà Lunasacxki nói đại chúng có thể hiểu được, nên dành để chỉ văn thể như những cuốn sách nhỏ của Tônxtôi viết để phân phát cho nông dân; ngữ pháp, điệu ca, câu khôi hài, công nông xem là hiểu ngay. Cứ xem ông Dêmian Betnưi [26] làm thơ mà được huy chương Cờ đỏ, trong thơ ông không hề dùng khẩu hiệu và biểu ngữ, thì đủ rõ.

Cuối cùng , ông Lương Thực Thu muốn xem mặt hàng. Hay lắm. Đó là cách thiết thực nhất. Nhưng chép hai bài thơ dịch, nói là để trình bày với công chúng, thì không đúng. Trên tờ Trăng mới đã có bài “Bàn về những khó khăn trong công việc dịch thuật” rồi, huống chi bài dịch đây lại là thơ. Theo chỗ tôi thấy mà bàn, thì những tác phẩm như Đông Kisôt được giải phóng của Lunasacxki, Chiến bại của Fađêep [27] , Xi măng của Glacôp [28] , thì mười một năm nay Trung Quốc chưa có tác phẩm nào có thể so sánh được. Đó là chỉ những nhà văn được hưởng cái dư âm của văn minh tư sản và dốc lòng ủng hộ nó, như những người trong nhóm Trăng mới. Trong các tác phẩm của những nhà văn tự xưng là vô sản, tôi cũng không thể cử ra được những thành tựu tương đương. Nhưng ông Tiền Hạnh Đồn cũng là biện hộ cho, nói rằng bản lĩnh văn học của giai cấp mới trưởng thành tất nhiên ấu trĩ và đơn thuần; đòi hỏi họ ngay những tác phẩm tốt, là ác ý của bọn “buốc gioa” [29] . Câu đó mà nói về công nông, thì hết sức đúng. Đòi hỏi vô lý như thế có khác nào làm cho họ đói rét bao nhiêu lâu nay, rồi quay lại trách làm sao họ không béo mập được như các ông nhà giàu! Nhưng các nhà văn Trung Quốc bây giờ lại quả không phải là những người vừa bỏ cuốc, bỏ búa xuống; đại đa số là những nhà tri thức, có được cắp sách đến nhà trường, một số còn là những nhà văn có tiếng từ lâu, chẳng lẽ sau khi khắc phục được ý thức tiểu tư sản của mình rồi, thì bản lĩnh văn học trước kia cũng tiêu diệt nốt hay sao? Không thể như thế. Các nhà văn lão thành nước Nga, như A.Tônxtôi, Vêrêxaep, Prisvin [30] , đến nay vẫn có những tác phẩm tốt. Trung Quốc sở dĩ có khẩu hiệu mà không có thực chứng kèm theo, tôi nghĩ, căn bệnh đó không phải ở chỗ “lấy văn nghệ làm vũ khí đấu tranh giai cấp”, mà ở chỗ “mượn đấu tranh giai cấp làm vũ khí văn nghệ”, ở chỗ dưới lá cờ “nhà văn vô sản” đó, tụ tập không ít những người bỗng dưng ở đâu xoay sang. Thử quảng cáo sách mới xuất bản năm ngoái, cơ hồ không có cuốn nào là không phải văn học cách mạng. Nhà phê bình lại chỉ dùng cách biện hộ thay cho “thanh toán”, tức là mời văn học đến ngồi dưới sự yểm hộ của “đấu tranh giai cấp”, thế là văn học tự nó không cần phải ra sức nữa, do đó mà cả hai bên, văn học và đấu tranh, đều ít quan hệ với nhau.

Những hiện tượng nhất thời trước mắt ở Trung Quốc, tất nhiên không đủ làm chứng cứ để phủ nhận văn học vô sản mới trưởng thành. Ông Lương Thực Thu cũng biết thế, cho nên, cuối cùng ông ta nhượng bộ, nói: “Giá thử nhà cách mạng vô sản nhất định muốn gọi văn học tuyên truyền của họ là văn học vô sản, thì cũng cứ kể cho là văn học mới trưởng thành đi, cũng cứ kể là mùa gặt mới trên quốc thổ văn học đi, cần gì phải hô to đả đảo văn học tư sản để tranh đoạt lĩnh vực văn học, bởi vì lĩnh vực văn học rộng lắm, cái mới vẫn có chỗ của nó cơ mà![31] . Nhưng cái đó chẳng khác gì thuyết “Trung - Nhật thân thiện, đồng tồn cộng vinh” [32] , đối với người vô sản chưa đủ lông đủ cánh, thì đó là một cách lừa bịp. Hiện nay e cũng có những “nhà văn vô sản” muốn thế, nhưng đó là hạng “người vô sản” mà ông Lương Thực Thu gọi là có “tương lai” muốn leo lên giai cấp tư sản. Tác phẩm của họ chỉ là những lời than thở của anh tú tài kiết khi chưa trúng trạng nguyên, từ khi bắt tay leo cho đến lúc leo tới nơi, quyết không phải là văn học vô sản. Văn học vô sản là một cánh quân, lấy sức mình đấu tranh cho sự giải phóng của giai cấp mình và tất cả mọi giai cấp. Nó cần chiếm cả toàn bàn, chứ không phải là một góc. Hãy lấy giới phê bình văn nghệ làm thí dụ. Giá như trong “cung điện nghệ thuật” của “nhân tính” (chữ này phải mượn của ông Thành Phương Ngô mà dùng tạm) bày hai chiếc ghế dựa lót da hổ, ngoảnh mặt về hướng nam, mời hai ông Lương Thực Thu và Tiền Hạnh Đồn ngồi song song, ông bên hữu cầm tờ Trăng mới, ông bên tả cầm tờ Thái Bình, tình hình đó quả đúng là “lao tư” cùng đẹp cả.


5.

Đến đây, có thể lại nói về việc tôi “dịch cứng nhắc” được rồi. Suy nghĩ lại thì thấy đây là vấn đề cần phải đặt tiếp theo vấn đề “dịch cứng nhắc”. Văn học vô sản đã xem trọng việc tuyên truyền, tuyên truyền thỉ phải cho đa số có thể hiểu được, thế thì những “thiên thư” về lý luận mà anh “dịch cứng nhắc”, khó hiểu đó, rút cục dịch ra để làm gì? Chẳng phải cũng bằng như không dịch hay sao?

Tôi trả lời như sau: Tôi dịch cho tôi, cho mấy người tự xưng là nhà phê bình văn học vô sản, và một số độc giả không tìm cái “thích thú”, không sợ gian khổ, ít nhiều muốn biết những lý luận đó.

Từ năm kia lại nay, những lời công kích cá nhân tôi nhiều lắm. Tờ tạp chí nào đại để cũng thấy tên “Lỗ Tấn” mà giọng lưỡi của tác giả, nghe qua, đại để giống như là nhà văn cách mạng. Nhưng tôi xem mấy bài thì lại thấy nói nhảm nhiều quá. Lưỡi dao giải phẫu đưa không trúng vào thớ thịt, chỗ đạn bắn vào cũng không gây thành được vết thương chí mạng. Thí dụ, giai cấp xuất thân của tôi, đến nay vẫn chưa định xong, lúc nói giai cấp tiểu tư sản, lúc nói “buốc gioa”, có khi lại thăng lên là “tàn dư phong kiến” và lại gần giống như vượn đười ươi (xem “Thư Đông Kinh” trên tờ Sáng tạo). Có một hồi, thì chửi đến cả màu sắc bộ răng nữa. Trong xã hội như thế này, rất có thể có tàn dư phong kiến xuất đầu lộ diện, nhưng tàn dư phong kiến là đười ươi thì bất cứ cuốn “duy vật sử quan” nào cũng không nói đến, cũng không tìm ra luận cứ cho rằng màu vàng, tức là có hại cho văn học vô sản. Do đó tôi nghĩ, những bài lý luận có thể tham khảo được như thế này ít quá, nên mọi người mới mơ hồ. Còn như đối với kẻ thù, thì những việc như mổ xẻ, cắn xé, bây giờ không tránh khỏi, có điều có một số cuốn sách giải phẫu học, có một cuốn sách nói về phương pháp nấu nướng, rồi cứ theo phương pháp mà làm, thì có thể tạo ra mùi vị, rút cục là có thể hơi rõ ràng, ngon lành. Người ta thường lấy Prômêtê (Prometheus) [33] trong thần thoại mà ví nhà cách mạng, cho rằng trộm lửa đem về cho loài người, tuy bị Thiên đế hành hạ, vẫn không hối hận, lòng kiên nhẫn to lớn đó cũng tương tự như thế. Nhưng tôi trộm lửa ở nước khác về, bản ý là nấu thịt tôi, cho rằng nếu có thể làm cho mùi vị ngon hơn, thì cơ hồ về phía người cắn xé cũng có lợi phần nào, mà tôi cũng không uổng phí thân tôi: xuất phát điểm hoàn toàn là cá nhân chủ nghĩa, lại còn kèm theo thói xa hoa tiểu thị dân, và cả cái ý muốn “báo thù”, dần dần sờ ra được lưỡi dao mổ xẻ, sẽ quay lại đâm vào tâm tạng người mổ xẻ. Ông Lương Thực Thu nói “bọn họ sẽ báo thù!”. Kỳ thực há phải chỉ “bọn họ” mà thôi đâu, người như thế trong tàn dư phong kiến rất nhiều. Thế nhưng, tôi cũng muốn đưa lại chút ích lợi gì cho xã hội, kết quả người xem thấy được, vẫn là lửa và ánh sáng. Như vậy, lúc bắt đầu bắt tay vào chỉ là Chính sách văn nghệ [34] , bởi vì trong đó bao gồm nghị luận các phái. Ông Trịnh Bá Kỳ [35] , bây giờ mở hiệu sách, in kinh của Hauptmann [36] và bà Gregori [37] , hồi đó còn là nhà văn học cách mạng, trên tạp chí Sinh hoạt văn nghệ, ông ta là chủ biên, cười tôi dịch cuốn sách đó là không chịu lạc hậu, và đáng thương hại là bị người ta quất cho. Dịch một cuốn sách có thể nói lên được, làm nhà văn học cách mạng dễ dàng lắm, tôi không hề nghĩ vậy. Có một tờ lá cải nói tôi dịch cuốn Bàn về nghệ thuật là “đầu hàng. Đúng. Đầu hàng là chuyện thường có trên đời. Nhưng lúc bấy giờ, nguyên soái Thành Phương Ngô đã sớm leo lên suối nước nóng Nhật Bản, trọ trong khách sạn Balê rồi, thì ở đây biết tỏ lòng thành của mình với ai nữa? Năm nay, luận điệu khác. Tờ Người vỡ hoang và tờ Tiểu thuyết hiện đại đều nói tôi “chuyển hướng” [38] . Tôi thấy Nhật Bản có một vài tạp chí từng dùng hai tiếng đó nói về ông Phiến Cương Thiết Bình [39] , phái Tân cảm giác trước đây, cho là một danh từ tốt đẹp. Thật ra, bàn tán loạn xị như thế, cũng vẫn là bệnh cũ chỉ nhìn cái đầu đề mà không chịu suy nghĩ. Dịch một cuốn sách về văn học vô sản, không đủ để chứng minh phương hướng, nếu dịch sai, trái lại có thể có hại. Sách tôi dịch cũng là để tặng cho số nhà phê bình văn học vô sản tốc thành kia, bởi vì họ có nghĩa vụ không được ham “thích thú” mà phải nhẫn nại nghiên cứu những thứ lý luận đó.

Nhưng tôi tự tin rằng, tôi không cố ý dịch sai, lúc đánh nhằm vết thương của nhà phê bình mà tôi không phục, thì tôi cười, lúc đánh nhằm vết thương của chính mình tôi, thì tôi chịu đau, chứ quyết không thêm bớt. Đó cũng là một nguyên nhân vì sao mà thủy chung “dịch cứng nhắc”. Tất nhiên, thế gian có thể có người dịch hay hơn, có thể dịch thành một thứ văn không sai, cũng không “cứng nhắc”, hoặc không “chết”, lúc đó, bản dịch của tôi tất nhiên sẽ bị đào thải; tôi chỉ cần điền vào chỗ không gian từ “không có” đến “hay hơn” mà thôi!

Nhưng thế gian, giấy còn nhiều, mà số người trong các nhóm văn học lại ít, chí lớn sức hèn, không thể viết hết tất cả giấy mình có, thế là nhà phê bình trong nhóm có nhiệm vụ đánh địch giúp bạn, quét sạch kẻ khác loài, thấy người khác cũng bôi vẽ và giấy, thì buồn rầu thở dài, lắc đầu, giẫm chân rất là khổ não. Tờ Thần báo ở Thượng Hải thậm chí còn gọi người dịch khoa học xã hội là “chó, mèo”, giận dữ đến như thế! Ông Tưởng Quang Z [40] mà “địa vị trên văn học mới trưởng thành của Trung Quốc như thế nào, độc giả đã biết từ lâu”, có sang Đông Kinh, Nhật Bản, dưỡng bệnh và có gặp Tàng Nguyên Duy Nhân [41] . Nghe Tàng Nguyên Duy Nhân nói chuyện Nhật bản có nhiều người dịch rất tồi, còn khó đọc hơn cả nguyên văn nữa…, ông bật cười, nói: “… Thế thì giới dịch thuật Trung Quốc càng lúng túng tợn. Gần đây Trung Quốc có nhiều cuốn sách dịch từ tiếng Nhật, nếu người Nhật dịch sai hay là thay đổi ít nhiều trong tác phẩm của một nước nào đó bên Âu châu, thì từ văn Nhật dịch sang Trung Quốc, thử hỏi tác phẩm đó há không phải là đã thay đổi hình dạng được một nửa rồi hay sao?” (Xem Người vỡ hoang). Cũng là tỏ ý hết sức bất mãn với việc dịch, nhất là việc trùng dịch [42] . Có điều ông Lương Thực Thu còn nói rõ cả tên sách và chỗ dịch sai, nhưng Tưởng Quang Z thì chỉ cười duyên một cái, quét sạch không còn gì nữa, thật là bao trùm được hết! Tàng Nguyên Duy Nhân là người đã dịch nhiều tiểu thuyết và lý luận văn nghệ thẳng từ tiếng Nga, sách dịch của ông đối với tôi, rất bổ ích. Tôi mong mỏi Trung Quốc cũng có một hai người dịch tiếng Nga trung thành như thế, lần lượt dịch ra những sách hay, không phải chỉ mắng một tiếng “đồ tồi” mà cho là hết trách nhiệm của nhà văn học cách mạng.

Nhưng bây giờ thì những sách đó, ông Lương Thực Thu không dịch, bậc vĩ nhân gọi người ta là “mèo, chó” cũng không dịch, ông Tưởng Quang Z đã học tiếng Nga, vốn là người hết sức thích hợp, nhưng tiếc thay, sau khi dưỡng bệnh, chỉ cho ra cuốn Thời gian một tuần lễ [43] , mà Nhật Bản thì đã có hai bản dịch rồi. Trung Quốc đã từng khen Đacuyn, khen Nitsơ, đến thời đại chiến Âu châu, thì lại chửi cho họ tối mặt tối mũi, nhưng tác phẩm của Đacuyn, đến nay chỉ có một bản dịch, Nitsơ thì chỉ có nửa bộ, học giả và các nhà văn hào học tiếng Anh, tiếng Đức, đều không có thì giờ để ý đến hoặc không thèm để ý đến, thế là hết! Cho nên, tạm thời, e còn đành mặc cho ai chê cười, mắng chửi, vẫn phải dịch lại từ tiếng Nhật, hoặc giả lấy một bản nguyên văn, đối chiếu với bản dịch tiếng Nhật mà dịch thẳng. Tôi vẫn còn định làm thế, và mong mỏi có nhiều người làm như thế, để điền vào cái chỗ trống rỗng của việc nói trên trời dưới đất, bởi vì chúng ta không thể “bật cười” như ông Tưởng Quang Z được, và cũng không nên “chờ, chờ, chờ” như ông Lương Thực Thu.


6.

Mở đầu tôi có nói “tự cho mình là cứng, nhưng thực thì mềm như bông, đó là một đặc sắc của nhóm Trăng mới”. Lời đó đến đây còn phải bổ sung thêm mấy câu ngăn ngắn, gọi là để kết thúc bài này.

Trăng mới khi ra đời có chủ trương giữ một “thái độ đứng đắn” [44] , nhưng đối với người hay chửi, thì cứ chửi, đối với người hay chế giễu, thì cứ chế giễu. Cái đó hay lắm, chính là “lấy gậy ông đập lưng ông” [45] , tuy cũng là một cách “trả thù”, nhưng không phải là trả thù cho mình. Đến trong cái quảng cáo tập hai gồm số 6 và 7 đóng chung, còn nói “chúng tôi vẫn giữ thái độ “chịu đựng” (trừ thái độ “không chịu đựng”, thì chúng tôi không thể chịu đựng). Chúng tôi rất hoan nghênh những học thuyết lành mạnh, hợp với lý tính”. Hai câu trên cũng rất hay “vỏ quýt dày thì móng tay nhọn”, vẫn nhất quán với lúc đầu. Nhưng cứ theo con đường đại lộ ấy mà đi thì nhất định sẽ gặp phải chủ trương “lấy bạo lực chống bạo lực” và cái đó sẽ không có thể dung hoà được với cái “lành mạnh” mà các ngài trong nhóm Trăng mới hoan nghênh.

Lần này, “tự do ngôn luận” của nhóm Trăng mới bị áp bức, theo chủ trương cũ, thì tất phải lấy áp bức mà chống lại kẻ áp bức, nhưng phản ứng hiển hiện trên tờ Trăng mới thì lại là bài “Gửi những người áp bức tự do ngôn luận” [46] , trước hết dẫn ý nghĩa đảng của đối phương, thứ đến dẫn pháp luật nước ngoài, cuối cùng dẫn thí dụ trong lịch sử Đông, Tây, để thấy phàm kẻ áp bức tự do thường sẽ đi đến chỗ diệt vong: đó là một lời cảnh cáo nghĩ giùm cho đối phương.

Cho nên, thái độ “đứng đắn” của nhóm Trăng mới, phương pháp “vỏ quýt dày, móng tay nhọn”, xét đến cùng, chỉ chuyên môn thi hành đối với những người lực lượng tương đương, hoặc lực lượng kém hơn. Nếu bị người mạnh hơn đánh cho sưng vù mắt thì là ngoại lệ rồi, không kể, chỉ giơ tay che lấy mặt mình, kêu một tiếng “xem chừng con mắt của mày!” mà thôi!

(Bài này đăng lần đầu trên tạp chí Mầm non, số 3 năm 1930, sau đăng trong tập Hai lòng)

Nguồn: Lỗ Tấn, Tạp văn, Trương Chính giớI thiệu và tuyển dịch, tr. 277-294. Nxb Giáo dục, 1998. Bản điện tử do talawas thực hiện.





[1]Lúc đầu, nhóm Trăng mới đề xướng “đấu tranh cho tự do ngôn luận” nhưng những nhân vật chủ yếu trong nhóm, cũng như bọn phản động Quốc dân Đảng, lại đứng trên lập trường chống cộng sản, chống nhân dân, nên thực tế, họ phản đối chủ trương nhân dân phải có tự do ngôn luận chân chính.
[2]Trong bài “Bàn về cách dịch cứng nhắc của ông Lỗ Tấn”, Lương Thực Thu viết: “Tất nhiên không nên dịch sai, bởi vì như thế là không trung thành với nguyên văn, tinh hoa sẽ dịch thành cặn bã. Nhưng một cuốn sách nhất định không thể dịch sai hoàn toàn từ đầu chí cuối, một trang phát hiện được mấy chỗ sai, nhưng còn thấy chỗ dịch không sai. Vả lại dịch sai từng bộ phận, dù sai, cũng còn đem lại cho anh một điều sai lầm. Điều sai lầm đó có lẽ quả có hại vô cùng, nhưng khi anh đọc, anh còn thấy thích thú. Dịch chết thì không như thế. Dịch chết thì nhất định từ đầu chí cuối là dịch chết. Đọc cũng bằng như không đọc, phí thì giờ. Huống hồ người mắc khuyết điểm dịch sai quyết không thể đồng thời mắc khuyết điểm dịch chết được, mà dịch chết thì lại có lúc chính là dịch sai. Cho nên tôi cho rằng, dịch sai cố nhiên chúng ta rất ghét, nhưng kiểu dịch chết thì nhất định không thể lâu dài được” (Trăng mới, ngày 9 năm 1929)
[3]Văn nghệ phê bình: tập luận văn về văn nghệ của Lunasacxki, Lỗ Tấn dịch, Thủy Mạt như điếm, Thượng Hải xuất bản, 1929
[4]Người Trung Quốc in sách trước đây, thường dùng những vòng khuyên thay cho gạch dưới để nhấn mạnh.
[5]Ở đây Lỗ Tấn chơi chữ, không dịch được. Nguyên chữ “cố gắng” nguyên văn là “ngạch” (cứng) nên mới hạ chữ (mềm) như bông (nhuyễn như miên).
[6]Chemie: là hoá học. Xá mật học: là dịch âm
[7]Chữ “lương” nghĩa là cầu độc mộc.
[8]Ưu sinh học (Eugenics): cũng gọi là thiện chủng học, nghiên cứu sự thay đôi nhân chủng, căn cứ vào tính chất di truyền.
[9]Tức tùng, trúc, mai
[10]Ở Trung Quốc, việc dịch Kinh Phật bắt đầu từ Đông Hán, nhưng đến Đường thì việc dịch thuật rất phát triển. Đời Nguyên, các chiếu chỉ, tấu sớ, công văn đều viết bằng chữ Mông Cổ, kèm theo bản dịch ra chữ Hán.
[11]Ý nói: dửng dưng như không. Chữ lấy trong sách Luận ngữ.
[12]Đấy là một tập luận văn của nhà văn Nhật Bản. Vị danh tùng thư xuất bản năm 1924.
[13]Cổ văn quan chỉ: Một tập văn tuyển văn học cổ điển Trung Quốc.
[14]A. Bogdanov (873 - 1928): nhà triết học Liên Xô, người chủ trương “văn hoá vô sản” từ năm 1918, Những sai lầm của ông đã bị Lênin phê phán trong cuốn Chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán.
[15]Mã Khắc Tư: tức Mác. Vì ở đây Ngô Trĩ Huy chơi chữ để thoá mạ chủ nghĩa Mác. Mã đối với Ngưu, nên cứ để theo cách phiên âm Trung Quốc. Đó là luận điệu của y trong bức thư gửi cho Uông Tinh Vệ.
[16]Đó là lời trích dẫn trong bài “Văn học có tính chất giai cấp không?” Lương Thục Thu.
[17]Galilée (1564 - 1642): nhà vật lý học và thiên văn học có tiếng, người Ý
[18]Darwin (1809-1882): nhà sinh vật học vĩ đại, người Anh
[19]Câu này trích dẫn trong bài “Văn học có tính giai cấp không?”
[20]Vẫn là những câu lấy trong bài của Lương Thực Thu.
[21]Vẫn trích trong bài của Lương Thực Thu.
[22]Tiêu Đại: người đày tớ già; Lâm Đại Ngọc: một cô tiểu thư, đều là nhân vật trong Hồng lâu mộng.
[23]Samuel Johnson (1709 - 1784): nhà văn người Anh
[24]Tiền Hạnh Đồn: nhà phê bình, nhà thơ, nhà viết kịch trong nhóm Thái dương của Tưởng Quang Từ. năm 1930, ông cũng có chân trong Liên hiệp các nhà văn cánh tả, xuất bản tờ Hải phong chu báo.
[25]Ý lấy trong bài “Mấy vấn đề cụ thể trong văn học mới trưởng thành của Trung Quốc”; đăng trong tạp chí Người vỡ hoang (1-1930).
[26]Demian Bednui (1883 - 1945) nhà thơ Liên Xô
[27]Cuốn Chiến bại của Fađêep đã được Lỗ Tấn dịch ra Trung văn, đăng trên tờ Mầm non, năm 1930, đề là Huỷ diệt.
[28]E. Gladkov: nhà viết tiểu thuyết Liên Xô, cuốn Xi măng tả cuộc phục hưng kinh tế Liên Xô.
[29]Tiểu tư sản
[30]A. Tônxtôi (1883 - 1945), V. Veresaep (1867 - 1945), M. Prisvin (1874-1954): đều là những nhà văn có tiếng trước Cách mạng tháng Mười. Sau Cách mạng họ vẫn sáng tác.
[31]Trích trong bài “Văn học có tính giai cấp không?” của Lương Thực Thu
[32]Đó là khẩu hiệu của bọn đế quốc Nhật hồi đó đưa ra để lừa bịp nhân dân Trung Quốc.
[33]Prometheus: tức Prômêtê, nhân vật trong thần thoại Hy Lạp
[34]Cuốn sách này gồm ba phần: “Chính sách của Đảng về nghệ thuật”. “Chiến tuyến hình thái quan niệm và văn học”; “Chính sách của Đảng trên lĩnh vực văn nghệ”, chuyển dịch từ bản tiếng Nhật, xuất bản năm 1930.
[35]Trịnh Bá Kỳ: một nhà văn viết truyện ngắn và phê bình văn học, cũng ở trong nhóm Sáng tạo.
[36]G. Hauptmann (1862 - 1946): nhà viết kịch người Đức
[37]I. A.Gregory (1852 - 1932): nhà viết kịch người Anh
[38]Đó là tiếng Tiền Hạnh Đồn dùng để nói Lỗ Tấn.
[39]Phiến Cương Thiết Bình: nhà văn phái tả Nhật Bản đương thời. Ông từng xuất bản tạp chí Thời đại văn nghệ (1924), đề xướng phong trào nghệ thuật Tân cảm giác (néosensationisme), năm 1926 thì chuyển sang mặt trận văn nghệ tiến bộ.
[40]Tức tưởng Quang Từ, là nhà văn trong nhóm Thái Dương, có sang Liên Xô học. Năm 1927 theo Đảng Cộng sản ở Vũ Hán, sau trở về Thượng Haả làm báo tuyên truyền cho văn học vô sản.
[41]Tàng Nguyên Duy Nhân: nhà lý luận văn nghệ Nhật Bản, một nhà nghiên cứu Liên Xô và nhà dịch thuật có tiếng, đồng thời là một vị lãnh đạo Liên minh các nhà văn vô sản Nhật bản.
[42]Dịch qua một bản dịch
[43]Thời gian một tuần lễ: cuốn tiểu thuyết dài của Liên Xô, đề tài là cuộc nội chiến.
[44]Câu này lấy trong bài phi lộ của tờ báo số ra mắt.
[45]Nguyên văn nghĩa đen là: “Lấy cái đạo người đó trị lại bản thân người đó”.
[46]Bài này của La Long Cơ đăng trên tờ Trăng mới số tháng 9 năm 1929.