© www.talawas.org     |     về trang chính
tìm
 
(dùng Unicode hoặc không dấu)
tác giả:
A B C D Đ E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Ý Z
Văn họcVăn học Việt Nam
14.8.2007
Quang Tâm
Nhà thơ Hoàng Vũ Thuật bị kiểm điểm vì Phùng Quán như thế nào?
 
Đội ngũ văn nghệ sĩ được Đảng Cộng sản Việt Nam coi là “những chiến sĩ trên mặt trận văn hoá”, nhưng không hiểu tại sao họ lại là thành phần không được tin cậy nhất, được xếp cùng với các tôn giáo. Nghĩa là phải luôn luôn cảnh giác, đề phòng. Sau vụ Nhân văn-Giai phẩm năm 1956-1957, vụ án “xét lại” những năm 60 của thế kỷ trước, rất nhiều văn nghệ sĩ vẫn bị công an và tuyên huấn theo dõi từng bước đi, soi mói từng con chữ. Nhà thơ Phùng Quán cho đến tận cuối đời vẫn bị coi là phần tử hoạt động chống Đảng (xem đơn kháng cáo của Phùng Quán trên talawas). Những lần anh vào Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam đi đâu, nói gì đều bị theo dõi.

Có lần Phùng Quán được hẹn đọc thơ cho một trường học ở huyện cách Đà Nẵng gần 10 cây số. Đã có cơ quan hứa có xe ô tô chở đi. Sáng hôm sau nhà thơ chờ mãi, xe không đến, phải chạy bộ đến trường để kịp đọc thơ (Nhớ Phùng Quán - phần giai thoại). Sau hỏi mới biết, cơ quan hứa xe bị lệnh trên “tốp”, không cho chở Phùng Quán. Những người làm ở báo Đà Nẵng cuối tuần năm 1987 vì “tội” đã in bài thơ “Trường ca cây cà” của Phùng Quán trên báo như Ngô Quy Nhơn, Trung Dân đã bị “cho đi làm việc khác”! Mặc cho “Trường ca cây cà” là một bài thơ ca ngợi bản lĩnh Việt Nam độc đáo và tuyệt vời, và nhờ bài thơ và tên của Phùng Quán, báo Quảng Nam Đà Nẵng cuối tuần số ấy phát hành đến 2 vạn bản, là con số phát hành chưa từng có của một tờ báo tỉnh (theo Trung Dân trong bài “Lại hồi sinh giữa xanh thẳm Hàn Giang”, sách Nhớ Phùng Quán”).

Hiện nay vẫn nhiều văn nghệ sĩ đang bị công an PA25 theo dõi như vậy, điển hình là nhà thơ Bùi Minh Quốc. Ông bắt đầu xuất phát ở Đà Lạt là công an các tỉnh ở miền Trung đã biết, đã cử người bám theo. Y như mật vụ Pháp, Mỹ theo dõi cán bộ công sản thời kháng chiến vậy. Không chỉ theo dõi Bùi Minh Quốc, mà còn theo dõi, nghe lén điện thoại của những người tiếp xúc với Bùi Minh Quốc. Có lần, nhà thơ Ngô Minh kể: Lần anh Bùi Minh Quốc về Huế chơi. Tối hôm ấy, Ngô Minh chở anh Quốc đến thăm nhà thơ “người yêu nước mình” nổi tiếng Trần Vàng Sao. Trò chuyện một hồi, tối đến, ba người ra quán gần Đập Đá nhậu. Thế mà sáng hôm sau, PA25 đã gọi điện hỏi Ngô Minh rằng, hôm qua ba người Trần Vàng Sao, Bùi Minh Quốc và Ngô Minh “bàn” những chuyện gì ở quán mà lâu vậy? Tài thật! Làm sao mà họ biết kỹ vậy? Hai hôm sau, Ngô Minh điện thoại cho nhà thơ Hoàng Vũ Thuật ở Đồng Hới hỏi thăm sức khoẻ. Hoàng Vũ Thuật hỏi: “Trong ấy có gì lạ không?”. “Có Bùi Minh Quốc về chơi.” “Anh Quốc có ở đó không, cho mình gặp một chút.” “Ông ấy lên tàu rồi.” Thế là PA25 Quảng Bình sáng hôm sau điện thoại cho Hoàng Vũ Thuật: “Bùi Minh Quốc ra Đồng Hới đang ở đâu?”. Nhưng Bùi Minh Quốc “lên tàu” không phải ra Đồng Hới mà ra Hà Nội. Chứng tỏ họ đã nghe trộm điện thoại một là của Hoàng Vũ Thuật hoặc của Ngô Minh! Tôi cứ nghĩ, Phùng Quán, Bùi Minh Quốc là những người lính chiến đấu, hi sinh vì Tổ quốc. Ngoài vai trò một công dân yêu nước, dũng cảm, họ còn là những nhà văn tâm huyết với đất nước. Những tác phẩm “Lên miền Tây”, “Hạnh phúc”, “Mẹ vẫn đào hầm”… của Bùi Minh Quốc hay Vượt Côn Đảo, Trường ca Võ Thị Sáu, Tuổi thơ dữ dội, “Lời mẹ dặn”, “Chống tham ô lãng phí”… của Phùng Quán đã tạc vào tâm hồn hàng chục thế hệ người Việt Nam, tạo nên những thế hệ chiến sĩ Việt Nam trung thực, trung kiên. Công lao đó của họ lớn hơn hàng trăm nghìn lần so với nhiều người cầm quyền ở tỉnh, ở trung ương! Chưa nói đến loại người bẩn thỉu, leo lên chức càng cao thì thu vén, tham nhũng càng lớn. Xấu đến nỗi cứ nhắc đến tên là nhân dân phỉ nhổ.

Nhắc đến nhà thơ Hoàng Vũ Thuật, tôi lại nhớ đến việc ông bị tỉnh uỷ Quảng Bình kiểm điểm vì đã “chứa chấp” Phùng Quán. Câu chuyện được Hoàng Vũ Thuật kể trong bài viết mới đây: “Phùng Quán trong tôi” rất chân thật. Xin trích đoạn nguyên văn đoạn 3 “Bị kiểm điểm vì Phùng Quán” và điểm một số ý trong “Bản kiểm điểm Đảng viên” của Hoàng Vũ Thuật để bạn đọc talawas hiểu thêm Phùng Quán đã bị truy đuổi như thế nào và nhân dân và nhiều người lãnh đạo cơ sở hiểu và yêu mến Phùng Quán ra sao; để biết thêm nhà thơ Hoàng Vũ Thuật đã ứng xử chống đỡ với cấp trên thông minh, thẳng thắn như thế nào trong những ngày căng thắng ấy.

“Chia tỉnh, tôi về lại Quảng Bình làm Tổng Thư ký Hội Văn nghệ (Chủ tịch Hội bây giờ). Gần hai năm sau, đầu tháng 4/1991, Phùng Quán từ Hà Nội vào thăm chúng tôi. Mừng lắm, không ngờ lại được gặp ông sau ngày chia tỉnh. Tôi hội ý với Ban thư ký rồi lên kế hoạch, đồng thời đi cùng ông trên chiếc xe La-da cũ, tài sản lớn nhất được chia ra từ Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên.

Chiều 12/4, chúng tôi đến thị trấn Hoàn Lão. Ông Lê Chiêu Nẫm, Bí thư Huyện uỷ Bố Trạch và anh Thoan, Trưởng ban Tuyên giáo niềm nở đón tiếp chúng tôi. Anh Thoan dẫn chúng tôi về giao lưu với trường bồi dưỡng giáo viên của huyện. Sau buổi tiếp xúc ấy, trường phổ thông trung học số I đăng ký mời Phùng Quán nói chuyện thơ. Hôm sau, trên đường về, anh Thoan tìm gặp xin chuyển địa điểm về nhà văn hoá trung tâm để bà con thị trấn được nghe nữa. Cuộc nói chuyện không thành. Họ gọi điện thoại cho tôi xin hoãn. Tôi hỏi, vậy thì bao giờ có thể tổ chức? Họ trả lời không biết nữa.

Thế nhưng Phùng Quán vẫn tiếp tục được mời nói chuyện ở trường phổ thông trung học Đào Duy Từ (trường cấp ba lớn nhất Quảng Bình - QT) và trường cấp hai Đồng Mỹ. Người nghe đứng chật ra tận hành lang. Anh Lại Minh Thương, bạn tôi, học sinh cũ của trường cấp ba Quảng Bình, là đội trưởng hợp tác xã đánh cá Đồng Mỹ, Bảo Ninh, nghe tin, mời Phùng Quán và tôi sang nhà thết đãi, nghe ông đọc thơ cho xóm giềng. Tôi sung sướng và cảm động. Đâu đâu người ta cũgn đều ngưỡng vọng nhà thơ, muốn được nghe thơ, được nhìn rõ con-người-nhà-thơ như thế nào. Đó là dấu hiệu văn hoá lành mạnh. Ông nói chuyện say sưa, đọc thơ say sưa, hồn nhiên như người bị cấm khẩu lâu ngày bỗng nhiên bật lên tiếng nói. Không lần nào giống lần nào, con người ấy có sức cảm hoá đến kỳ lạ. Vẫn cái giọng trầm và ấm, cái giọng trải qua nhiều cay đắng nghiệt ngã, kiên gan trước cuộc đời ba động, đã đúc nên thứ âm thanh như có thần phép kia.

Nhưng tất cả cuộc đi đâu về đâu đều có người theo dõi. Chúng tôi đi là họ đến. Họ cấm không được tổ chức gặp gỡ, đọc thơ hay nói chuyện gì nữa. Phùng Quán là Nhân văn.

Những ngày ông lưu lại nhà tôi đã thành một sự kiện.

Tôi nhớ sáng nào vợ tôi cũng dọn sẵn trên bàn một chén cà sống, bát ruốc, góc chai rượu ngon. Khi thì đĩa bánh cuốn, khi thì bát cháo trắng. Những thứ hợp khẩu với ông. Tôi cụng với ông một ly, nhấm nháp qua loa để đến cơ quan kịp giờ làm việc. Ông ngồi bên chai rượu cho đến khi tôi về để còn đi thăm những người quen biết.

Thế rồi đột ngột tỉnh giao tôi nhiệm vụ tháp tùng đoàn của Bộ Văn hoá lên hai huyện Tuyên Hoá và Minh Hoá. Ông rất muốn theo tôi. Khi hỏi đi cùng ai, ông bảo, mình trở thành kẻ bị săn đuổi tới nơi rồi. Thôi đi đi, mình không đi nữa. Tôi bàn với ông lên nhà Hải Kỳ (một nhà thơ có tiếng ở Đồng Hới- QT), ở chơi vài ngày đợi tôi về. Ông ừ. Sau này Hải Kỳ kể lại, ông và Hải Kỳ vừa ra khỏi nhà, lập tức công an vào hỏi. Vợ Hải Kỳ khôn khéo đem giấu cái bị cói của Phùng Quán ra sau bàn thờ, không thì họ lấy cũng nên.

Quả như vây, khi tôi về đã thấy giấy mời lên làm việc với Thường vụ Tỉnh uỷ. Người trực tiếp gặp tôi là ông Trần Đình Luyến, bấy giờ là Phó Bí thư Trường trực cùng một số người nữa. Ngồi vào bàn ông Luyến nói ngay: “Anh là cán bộ lãnh đạo Hội. Phùng Quán là ai, anh biết rồi đấy. Gần nửa tháng qua anh đưa anh ta đi đâu, gặp gỡ ai, nói những gì?”. Tôi trả lời ngay không cần nghĩ ngợi: “Phùng Quán là nhà văn thế hệ chống Pháp. Năm 1988 anh đã được phục hồi hội viên. Anh công tác ở Cơ quan Văn phòng Bộ Văn hoá, đã từng in…” Tôi chưa dứt lời, ông cắt ngang với hai hàm răng rít chặt: “Không nói nhiều, anh về viết bản kiểm điểm gửi cho chúng tôi. Cần nhớ rằng anh thuộc diện cán bộ chúng tôi quản lý…” Tôi không đáp lại nữa. Ra về mà lòng cứ ấm ức. Chẳng lẽ thế? Chẳng lẽ người ta còn kỳ thị, nghi ngờ đến thế? Phùng Quán đã xuất hiện ở Huế, lúc ông (Luyến) làm Phó Giám đốc công an tỉnh cơ mà. Ông không biết Phùng Quán đã đọc thơ, nói chuyện nhiều nơi, đã in thơ trên báo Đà NẵngTạp chí Sông Hương hay sao? Vả lại hồi năm 81, 82 khác. Năm 86, 87 đất nước đã đổi mới, văn nghệ được cởi trói. Giờ đã là 91. Ông định làm gì nữa đây?

Tôi về nhà viết bản kiểm điểm gửi cho bốn tổ chức: Thường vụ Tỉnh uỷ. Đảng đoàn Văn nghệ, Ban thư ký, Chi bộ cơ quan Hội. Những dòng tôi trích dưới đây y nguyên trong bản đánh máy trên mặt giấy pơ-luya màu thẫm hồi đó. Tất nhiên tôi phải mất hẳn một buổi tìm lại từ “thư viện gia đình”. Tính tôi luộm thuộm, không ngăn nắp như người ta.


Mở đầu tôi viết: “Nhà văn Phùng Quán, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam, tác giả tiểu thuyết Vượt Côn Đảo, gần đây với bộ tiểu thuyết ba tập Tuổi thơ dữ dội được tặng thưởng Văn học của Hội Nhà văn, chuyển dựng thành phim được tặng thưởng phim hay năm 1990…”. Không lâu, trên một trang báo Nhân dân, in danh mục những phim chiếu phục vụ trong dịp Đai hội Đảng, có phim Tuổi thơ dữ dội. Trang 5, cuối bản kiểm điểm, tôi thẳng thừng: Song không khí hôm Thường trực Tỉnh uỷ làm việc, rõ ràng là nặng nề. Có một số việc tìm hiểu chưa cụ thể vội vàng kết luận. Thí dụ: Đồng chí Trần Đình Luyến – Phó Bí thư Tỉnh uỷ cho rằng, tôi phải chịu trách nhiệm trước Thường vụ toàn bộ sự việc trên. Đồng chí còn nói: Tôi đã bất chấp chỉ thị cấp trên, tiếp tục tổ chức để anh Quán nói chuyện hai nơi (tức trường phổ thông trung học Đào Duy Từ và trường cấp hai Đồng Mỹ), lại còn qua cả Bảo Ninh.

Tôi là một nhà văn, được Thường vụ giao trọng trách quản lý Hội Văn nghệ, tôi có nhân cách và lòng tự trọng của mình. Việc gì chưa rõ ràng thì cần được nhắc nhở trao đổi để rút kinh nghiệm, sai trái thì kiểm điểm, cao hơn thì kỷ luật. Nhưng không thể xử sự với tôi bằng một thái độ vội vã kết luận, khẩu khí căng thẳng khi chưa điều tra kỹ lưỡng. Việc đó rõ ràng không tạo thuận lợi cho tôi trong việc quản lý Hội và đội ngũ Văn nghệ sĩ trong tình hình còn phức tạp hiện nay.”

Bản kiểm điểm gửi đi. Họ im lặng không tiếp tục hành xử tôi nữa. Nhưng rõ ràng tôi không gặp thuận lợi về sau đó (thực tế sau này nhà thơ Hoàng Vũ Thuật đã bị Thường vụ Tỉnh uỷ Quảng Bình bắt làm kiểm điểm 2 lần nữa; đó là lần nói chuyện với học giả Nguyễn Kiến Giang, một người có tư tưởng dân chủ không được Đảng tin cậy; và lần giới thiệu người không nằm trong cơ cấu Hội đồng Nhân dân ra ứng cử chức Chủ tịch HĐND tỉnh Quảng Bình, đó là ông D., bây giờ là cán bộ cao cấp của Bộ Văn hoá Thể thao Du lịch. Nhưng nhờ “cú” giới thiệu “theo ý riêng mình” đó của Hoàng Vũ Thuật mà ông D. phải “chạy” ra Hà Nội, để sau này lên chức cao hơn - QT).

Năm ngoái Phùng Quán được Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật, tôi định cầm mấy bộ tuyển tập thơ, tiểu thuyết của Phùng Quán và những cuốn khác do Ngô Minh biên soạn đến nhà ông Luyến, chỉ để nói với ông một câu: ông thấy không, cái bằng chứng này cao hơn cả. Nếu Phùng Quán có gia đình ở đây, chắc các ông phải ngậm ngùi tổ chức lễ trao Giải thưởng Nhà nước cho Phùng Quán. Mặc dù ông đã nghỉ hưu lâu rồi. Nhưng chuyện đời, lẽ sống con người đâu có nghỉ hưu !”

Trong “Bản kiểm điểm Đảng viên” của Hoàng Vũ Thuật có một chi tiết lý thú rằng, trong làng văn nghệ Việt Nam từ nhiều năm nay, có một số người rất “khôn ngoan” tránh né, họ thích Phùng Quán, nhưng không chơi với Phùng Quán vì sợ bị liên luỵ, và họ đã luôn được “tin cậy”: “Theo đề nghị của anh (Phùng Quán - QT) được về thăm Hoàng Đình Luyện (một giảng viên đại học ở Hà Nội, cũng dính dáng ít nhiều đến Nhân văn–Giai phẩm bị phát vãng về quê Lệ Thuỷ, Quảng Bình - QT), nghe nói mổ mắt, có dịp ghé thăm Lệ Thuỷ vì từ hồi tham gia mặt trận Xuân Bồ chưa trở lại. Tôi chấp nhận và yêu cầu lái xe chuẩn bị, đồng thời nhờ anh Xuân Hoàng cùng đi. Anh Xuân Hoàng đề nghị tôi đi tiện hơn. Tôi bàn với anh Phan Văn Khuyến, phó Tổng thư ký Hội. Anh Khuyến đề nghị không nên đi Lệ Thuỷ vì anh Phùng Quán vào đây không phải đi công tác mà chỉ ghé chơi, nên đi ra Bố Trạch kết hợp bàn với huyện về tổ chức hội thảo tập thơ tác giả Hồng Thế. Tôi chấp nhận và cử anh Khuyến đi thay. Anh Khuyến từ chối vì bận việc.” Ấy là những sự từ chối tuy khôn khéo thật, nhưng rất hèn về nhân cách người cầm bút, đó là những người không “đi với nhân dân”!

Thông tin những điều về chuyện nhà thơ Hoàng Vũ Thuật bị kiểm điểm vì Phùng Quán, chúng tôi muốn nói một điều hệ trọng rằng, sự nghi kỵ rất “tiểu nông” trong chính sách quản lý văn nghệ của nước ta là một trong những lý do làm cho dân không còn tin Đảng, tin Nhà nước, vì tất cả những nhà văn mà nhân dân vô cùng yêu mến lại luôn bị chính quyền ám hại, truy bức. Chỉ điều đó thôi cũng đủ làm mất uy tín chính quyền rồi, chưa nói đến tham nhũng.

Chính sách cực đoan, sai lầm ấy từ hơn 50 năm nay đã tạo nên một đội ngũ nhà văn cán bộ “gọi dạ bảo vâng”, viết văn “phải đạo”, không cần biết đến trách nhiệm, nhân cách người cầm bút trước nhân dân và lịch sử. Tôi mong tẩt cả những sự bức xúc ấy sẽ được cởi bỏ, cho con người còn ra con người , nhà văn ra nhà văn!

8-2007

© 2007 talawas