Song song với việc cai trị nước ta bằng biện pháp hành chánh và quân sự, nhà Minh thiết lập các tổ chức văn hoá, tôn giáo xuống tận châu huyện để ràng buộc lòng người. Trong chỉ dụ tuyên bố cai trị nước ta vào ngày 1 tháng 6 năm Vĩnh Lạc thứ 5 [1407] cho lập ty Tăng Đạo tại phủ Giao-Châu. Qua bước đầu trắc nghiệm thử thách, đến năm Vĩnh lạc thứ 14 ra lệnh thiết lập hàng loạt các ty Nho học, Tăng, Đạo, Âm Dương. Có thể tóm tắt các tổ chức này như sau:

• Nho học: Gồm 12 ty tại phủ, 19 ty tại châu, 62 ty tại các huyện
  
  
• Âm Dương học: 6 ty tại phủ, 14 ty tại châu, 26 ty tại huyện
  
  
• Phật học: 3 ty Tăng Cang tại phủ, 14 dẫn Tăng Chính tại châu, 56 ty Tăng Hội tại các huyện
  
  
• Đạo học: 6 Đạo Kỷ tại phủ, 15 Đạo Chính tại châu, 37 Đạo Hội tại các huyện.
  

Sau đây là chỉ dụ ghi rõ địa phương được thiết lập những tổ chức nêu trên:

Ngày 15 tháng 5 Năm Vĩnh Lạc thứ 14 [10/6/1416]

Thiết lập các ty Nho học, cùng Âm Dương, Y Học, Tăng Cang, Đạo Kỷ tại các phủ, châu, huyện thuộc Giao-Chỉ:

- Lập 12 ty Nho học tại các phủ: Giao-Châu, Bắc-Giang , Kiến-Bình, Lạng-Giang, Phụng-Hoá, Kiến-Xương, Trấn-Man, Tân-An, Thuận-Hoá, Tam-Giang, Thái-Nguyên, Tuyên-Hoá.

Lập 19 ty Nho học tại các châu: Qui-Hoá, Ninh-Hoá,Tam-Đái, Từ-Liêm, Phúc-An, Vũ-Ninh, Bắc-Giang, Trường-Yên, Lạng-Giang, Hồng, Khoái, Thanh-Hoá, Ái, Đông-Triều, Hạ-Hồng, Nam-Sách, Thao-Giang, Đà-Giang, Tuyên-Giang.

Lập 62 ty Nho học tại các huyện: Từ-Liêm, Thạch-Thất, Bình-Lục, An-Lạc, Lập-Thạch, Phù-Ninh, Thanh-Đàm, Phù-Lưu, Gia-Lâm, Siêu-Loại, Từ-Sơn, Đông-Ngạn, Thiện-Thệ, Tế-Giang, Thiện Tài, Đại-Loan, Vọng-Doanh, Thanh-Viễn, Phượng-Sơn, Bình-Hà, Bảo-Lộc, An-Ninh, Cổ-Lũng, Đường-An, Tây-Chân, Giao-Thủy, Chân-Lợi, Bố, Kiến-Xương, Phù-Dung, Đông-Kết, Vĩnh-Cô, Thái-Bình, Thủy-Đường, Cổ-Phí, An-Lão, Đồng-Lợi, Thanh-Miện, Chí-Linh, An-Định, Lương-Giang, Ma-Khê, Thanh-Ba, Hạ-Hoa, Tây-Lan, An-Định, Ty-Nông, Vĩnh-Thông, Động-Hỷ, Vũ-Lễ, Đương-Đạo, Văn-An, Khoáng, Dương, Để-Giang, Ất-Bình, Thu-Vật, Mông, Ma-Lung, An-Lập.

- Lập 6 ty Âm Dương học tại các phủ: Lạng-Giang, Kiến-Xương, Trấn-Man, Tân-An, Tam-Giang, Thái-Nguyên.

Lập 14 ty Âm Dương học tại các châu: Qui-Hoá, Phúc-An, Từ-Liêm, Bắc-Giang, Vũ-Ninh, Gia-Lâm, Lạng-Giang, Thượng-Hồng, Khoái, Đông-Triều, Hạ-Hồng, Nam-Sách, Đà-Giang, Vạn-Nhai.
Lập 26 ty Âm Dương Học tại các huyện: Thạch-Thất, Ứng-Bình, Thiện-Tài, An-Ninh, Bình-Hà, Bảo-Lộc, Yên-Ninh, Đường-An, Đa-Cẩm, Chân-Lợi, Bố, Phù-Dung, Đông-Kết, Hiệp-Sơn, Thủy-Đường, Cổ-Phí, An-Lão, Chí-Linh, Ma-Khê, Thanh-Ba, Hạ-Hoa, Cổ-Nông, Đương-Đạo, Dương, Để-Giang, Bình-Nguyên.

- Lập 5 ty Y học tại các phủ, gồm: Kiến-Xương, Trấn-Man, Tân-An, Thái-Nguyên, Tuyên-Hoá.

Lập 13 ty Y học tại các châu, gồm: Gia-Hưng, Tam-Đái, Uy-Man, Bắc-Giang, Gia-Lâm, Lạng-Giang, Thượng-Hồng, Đông-Triều, Hạ-Hồng, Thao-Giang, Đà-Giang, Tuyên-Giang.

Lập 31 ty Y học tại các huyện, gồm: Ma-Lung, An-Lập, Thủy-Vĩ, Tượng, Thanh-Oai, Ứng-Bình, Tế-Giang, Thiện-Tài, Vọng-Doanh, Đại-Loan, Thanh-Viễn, Bình-Hồ, Cánh [Thanh]-An, Đa-Cẩm, An-Ninh, Cổ-Lũng, Thuận-Vi, Thái-Bình, Chân-Lợi, Thị, Mỹ-Dung, Đông-Kết, Vĩnh-Cô, An-Lão, Thủy-Đường, Thanh-Miện, Ma-Khê, Thanh-Ba, Hạ-Bình, Cổ-Nông, Thu-Vật.

- Lập 3 ty Tăng Cang tại các phủ, gồm: Tân-An, Thanh-Hoá, Thái-Nguyên.

Lập16 dẫn Tăng Chính tại các châu: Gia-Hưng, Quảng-Oai, Qui-Hoá, Bắc-Giang, Trường-Yên, Lạng-Giang, Thượng-Hồng, Khoái, Đông-Triều, Hạ-Hồng, Thanh-An, Cửu-Chân, Thao-Giang, Đà-Giang, Tuyên-Hoá, Thất-Nguyên.

Lập 56 ty Tăng Hội tại các huyện: Từ-Châu, Phù-Ninh, An-Lạc, Lập-Thạch, Thạch-Thất, Thanh-Oai, Thanh-Đàm, Phù-Lưu, Gia-Lâm, Siêu-Loại, Từ-Sơn, Đông-Ngàn, Thiện-Thệ, Tế-Giang, Thiện-Tài, Đại-Loan, Vọng-Doanh, An-Bản, Bình-Hoà, Bảo-Lộc, An-Ninh, Đương-An, Đa-Cẩm, Thuận-Vi, Tây-Chân, Mỹ-Lộc, Chân-Lợi, Bố, Kiến-Xương, Phù-Dung, Thúc-Kết, Đa-Dị, Cổ-Lan, Đình-Hà, Thái-Bình, Hiệp-Sơn, Thủy-Đường, Cổ-Phí , Tây-Kỳ, Đồng-Lợi, Thanh-Miện, Chí-Linh, An-Định, Đông-Sơn, Lương-Giang, Ma-Khê, Thanh-Ba, Hạ-Hoa, Cổ-Nông, Phú-Lương, An-Định, Đương-Đạo, Khoáng-Dương, Thu-Vật, Mỹ-Lương.

- Lập 6 Đạo Kỷ tại các phủ: Kiến-Xương, Trấn-Man, Tân-An, Thanh-Hoá, Thái-Nguyên, Tuyên-Hoá.

Lập 15 ty Đạo Chính tại các châu: Qui-Hoá, Phúc-An, Lợi-Nhân, Từ-Liêm, Vũ-Ninh, Bắc-Giang, Gia-Lâm, Trường-An, Thượng-Hồng, Khoái, Đông-Triều, Hạ-Hồng, Nam-Sách, Thao-Giang, Đà-Giang.

Lập 37 ty Đạo-Hội tại các huyện: Từ-Liêm, Lập-Thạch, Thanh-Đàm, Thanh-Oai, Gia-Lâm, Siêu-Loại, Từ-Sơn, Đông-Ngạn, Thiện-Thệ, Thiện-Tài, Vọng-Doanh, An-Bản, Lê-Bình, Bình-Hà, Bảo-Lộc, Đường-An, Mỹ-Lộc, Tây-Chân, Phù-Dung, Quả-Kết, Đại-Bình, Thủy-Đường, Hữu-Phí, An-Lão, Tây-Kỳ, Thanh-Miện, Chí-Linh, Ma-Khê, Thanh-Ba, Hạ-Hoa, An-Định, Đương-Đạo, Văn-An, Khoáng-Ất, Đại-Loan, Thu-Vật. ^[1]

Qua văn bản nêu trên, ta thấy được các tổ chức này xen kẽ chằng chịt trong các địa phương như chân bạch tuộc; dân ta lâm vào cảnh “lọt sàng, xuống nia”, cuối cùng cũng bị một trong những tổ chức này khống chế.

Sách vở của ta thì bị tịch thu đem về Tàu, rồi họ chở sang hàng loạt các thư tịch mới để làm tài liệu giảng dạy. Ví như về lãnh vực Nho học, bộ Tứ thư thuyết ước của Chu Văn An bị tịch thu ^[2] , dùng Tính Lý Đại Toàn gồm 70 quyển, làm tài liệu giáo khoa căn bản; sách này do vua nhà Minh sai bọn Hồ Quảng thu thập các tài liệu của Tống Nho soạn ra

Về việc giáo dục, viên Tham-chính Giao-Chỉ Lưu Bản gửi lời tấu xin chọn các Giáo-quan giảng dạy nội dung đồng hoá theo Trung-Quốc cùng dẹp bỏ phong tục nước ta qua cái gọi là “dạy sinh viên biết lễ nghĩa Trung-Quốc, biến đổi di tục” và kịch liệt đả kích những Giáo-quan còn nặng lòng yêu nước cũ như trường hợp Lê Cảnh Tuân, tác giả Vạn ngôn thư ^[3] . Lời tâu của viên quan cai trị này được chấp thuận, sự việc được ghi lại qua văn bản dưới đây:

Ngày 24 tháng 4 năm Vĩnh Lạc thứ 9 [15/6/1411]

Tham-chính Giao-Chỉ Lưu Bản tâu 3 điều:
…

Điều thứ ba: Dân Giao-Chỉ cũng biết đọc sách, nhưng ưa điều lợi trước mắt, thích khoe khoang trí trá, bỏ gốc theo ngọn, không để ý đến liêm sỉ. Nay các phủ như Giao-Châu đã mở trường học, tuyển con các thổ quan, cùng trẻ em tuấn tú nhà dân sung làm sinh viên. Dùng các giáo quan như Lê Cảnh Tuân; bọn này chỉ chuộng hư văn, không có hiệu quả thực tế. Nay xin tuyển các lão thành có học, theo khuôn khổ sư phạm, dạy các sĩ tử biết lễ nghĩa của Trung-Quốc, biến đổi di tục, ngõ hầu sau này đào tạo được người cho nhà nước dùng.

Thiên-tử vui lòng, thâu nạp. ^[4]

Nói đến di tục tức phong tục nước Đại-Việt xưa, qua bài khảo cứu trước ^[5] chúng tôi đã nhắc đến việc nhà Minh phá bỏ phong tục tang chế giản dị tại nước ta, và bắt buộc người có đại tang phải nghỉ việc trong 3 năm. Sử liệu dưới đây cung cấp thêm bằng chứng rằng nước ta không có tập tục thờ đa thần, như thần núi, sông, mây, mưa, sấm chớp..., và chính nhà Minh là thủ phạm truyền bá mê tín đa thần giáo đến nước ta:

Ngày 2 tháng 7 năm Vĩnh Lạc thứ 5 [4/8/1407]

Ty Bố-chánh Giao-Chỉ tâu: Tục dân An-Nam chỉ chuộng phép Phù-đồ [Phật giáo], không biết cúng thần; nên lập các đàn tế các thần gió, mây, sấm, mưa, sông, núi, xã tắc, để biết cách cầu báo phúc. Chấp thuận. ^[6]

Trước đó, dưới thời Minh Thái Tổ [1390], nhà Minh đã cho điều tra các sông, núi, đầm vực sâu nổi tiếng tại nước ta và nước Triều-Tiên. Tất cả được ghi vào tự điển và chép cẩn thận trong Minh thực lục như sau:

Ngày 21 tháng 12 năm Hồng Vũ thứ 2 [19/1/1370]

Thiên-tử bảo các quan thuộc Trung Thư và bộ Lễ rằng: “Nay An-Nam và Cao-Ly đều qui phụ xưng thần, các sông núi thuộc các nước này cần được tế một lần với Trung-Quốc.” Vì vậy bộ Lễ cho khảo xét các sông núi của các nước này.

Núi tại An-Nam có 20 dãy, gồm: Phật-Tích, Triệt-Vi, Tiên-Du, Phả-Lại, Vạn-Kiếp, Kiệt-Đặc, An-Tử, Địa-Cận, Thiên-Dưỡng, Thần-Đầu, Long-Đại, Văn-Trường, An-Hộ, Biện, Lập-Thạch, Hương-Tượng, Sùng, Đô-Long, Trắc, Phân.

Có 6 sông, gồm: Xuyên-đường, Phú –Lương, Đại-Hoàng, Đại-Lịch, Tô-Lịch, Tam-Đái.

Vực nước sâu có 6, gồm: vực An-Thạch, cửa Thạch-Long, Tư-Liêm, Lãng-Bạc, Việt-Thường, Cửu-Đức.

Tại Cao-Ly có 3 núi: Lỗ-Dương, Tung, Vĩ.

Có 4 sông, gồm: Xuyên-Lễ-Thành, Diêm-Than-Thủy, Phối-Thủy, Mã -Tý-Thủy tức sông Áp-Lục.

Bèn ra lệnh chép vào tự điển, lập bài vị để tế.” ^[7]

Sau khi danh sách đã được làm xong, bèn sai Sứ-giả đến các nơi, để trực tiếp cúng tế. Lễ nghi được mô tả rất rườm rà, như việc vua nhà Minh đích thân viết chúc văn, bắt phải vẽ hoạ đồ sông núi, lập văn bia ghi trên đá, v.v... Về mặt nổi thì như vậy, nhưng về mặt chìm thì các truyện cổ nước ta thường kể rằng người Tàu hay dùng bùa chú để trấn, yểm các long mạch. Nếu xét đến Trung-Quốc là nơi phát xuất môn địa lý phong thủy, thì việc lợi dụng cúng tế để thực hành trấn, yểm cũng có thể xảy ra. Ngoài ra nhân việc đi lại, bọn Sứ-giả có thể tìm hiểu về địa hình, những thế đất chiến lược, việc này cũng rất có lợi cho Trung-Quốc, khi cần mang quân đánh chiếm.

Văn bản dưới đây kể rõ nghi thức cúng tế các thần sông, núi:

Ngày 10 tháng 1 năm Hồng Vũ thứ 3 [6/2/1370]

Sai Sứ-giả đến An-Nam, Cao-Ly, Chiêm-Thành tế sông núi các nước này. Trước tiên Thiên-tử giữ trai giới ^[8] , đích thân viết chúc văn ^[9] . Ngày hôm nay ngự triều trao cho Sứ-giả hương và lụa; hương đựng trong hộp vàng; lụa gồm 2 thứ, thứ nhất làm cờ hiệu hoa văn, thứ 2 tùy phương hướng mỗi nước dùng lụa màu sắc thích hợp, chép chúc văn lên, rồi Thiên-tử đích thân đề ngự danh ^[10] vào. Lại cấp 25 lượng bạch kim để biện lễ vật cúng tế. Sứ-giả được cấp 10 lượng bạch kim, cùng y phục, rồi sai đi.

Lại ra lệnh cho các nước vẽ hoạ đồ sông núi, chép các văn bia, rồi giao cho Sứ-giả mang về. Sứ-giả đến các nước, khắc trên đá văn tự sự, đại lược như sau: “Trẫm nhờ trời đất tổ tông phù hộ, địa vị đứng trên cả thần dân; việc cúng tế giao, miếu, xã tắc, thần núi, sông, biển không dám không cung kính. Các ngươi tại Chiêm-Thành, Ai-Lao, Cao-ly đều sai sứ dâng biểu xưng thần, đã được phong vương; vậy sông, núi trong lãnh thổ cũng thuộc về chức phương; khảo điển xưa đều được Thiên-tử vọng tế ^[11] , nhưng chưa có lệ sai Sứ đến tại lãnh thổ trực tiếp cúng tế. Nay nghĩ rằng phàm đất dưới trời đều được hưởng chung sự thăng bình, nên biện lễ sinh vật, lụa; sai Sứ-giả đến tế thần. Thần cảm cách an hưởng tất sẽ phù hộ cho đất nước, đời đời giữ gìn bờ cõi, khiến mưa gió phải thời, mùa màng lúa tốt, dân bình yên. Làm rõ ý nghĩa đối xử cùng chung một lòng nhân, nên khắc vào đá để lưu truyền mãi mãi.” ^[12]

Để đề phòng các nguyên nhân có thể gây mầm mống nổi dậy, buổi mở đầu cai trị triều đình nhà Minh đã cất công nghiên cứu kỹ tên các phủ, châu, huyện nước ta; gặp những địa danh mang ý nghĩa độc lập, tự chủ đều cho thay bằng những tên mới hàm nghĩa thuận tòng. Sau đây là những bằng chứng điển hình:

Dưới thời quân chủ, “rồng” tức “long” biểu tượng cho vua, vua lên ngôi gọi là “long phi”. Nhà Minh dẹp bỏ vua nước ta để giành quyền cai trị; nên cũng dẹp luôn những địa danh có tên “long” để dân không còn dịp tưởng nhớ. Như phủ Long-Hưng đổi thành phủ Trấn-Man, huyện Long-Nhãn đổi thành huyện Thanh-Viễn, huyện Long-Đàm thành huyện Thanh-Đàm, huyện Long-Bạt thành huyện Lũng-Bạt. huyện Trà-Long thành Trà huyện.

Đất nước bị chia thành phủ, huyện, không còn gọi là “nước”; nên các địa danh có chữ “quốc”, “bang” cũng bị dẹp luôn. Như châu Quốc-Oai đổi thành Oai-Man, châu An-Bang đổi thành Tĩnh-An, huyện An-Bang đổi thành huyện Đồng-An.

Cùng chung số phận, nước không còn “độc lập”, nên tên huyện Độc-Lập cũng bị đổi thành huyện Bình-Lập.

Đất nước bị “bình định” nên nhiều địa danh được đổi thành danh từ kép có chữ “bình” hay “định”. Như phủ Kiến-Hưng đổi thành phủ Kiến-Bình, châu Bố-Chính thành châu Chính-Bình, huyện Ứng-Thiên thành huyện Ứng-Bình, huyện Cổ-Chiến thành huyện Cổ-Bình, huyện Lê-Gia thành huyện Lê-Bình, huyện Thượng-Lộ thành huyện Lộ-Bình, huyện Tả-Bố thành huyện Tả-Bình; huyện Sơn-Minh đổi thành huyện Sơn-Định.

Nếu đem so sánh với các triều đại Bắc phương như Tần, Hán, Lục Triều, Đường, Ngũ Đại từng cai trị nước ta, thì nhà Minh đã rút kinh nghiệm từ những triều đại này để thực hiện một kế hoạch cai trị hết sức triệt để. Tính toán tuy kỹ, dã tâm tuy sâu sắc, nhưng không thể chế ngự nổi lòng người. Trải qua hơn 20 năm chiến tranh không dứt, có hàng trăm cuộc khởi nghĩa nổi lên, cuối cùng đến lượt Tổng-binh Vương Thông không kịp chờ lệnh vua, phải cấp tốc làm lễ thề với Bình-Định-vương Lê Lợi để được rút quân về nước!


Biểu liệt kê các tổ chức văn hóa tôn giáo

Giúp độc giả nhìn qua có thể thấy được nội dung, chúng tôi thiết lập biểu liệt kê gồm 5 cột. Ba cột đầu dùng cho phủ, châu, huyện thời Minh; nếu những huyện trực thuộc thẳng vào phủ, thì mục “châu” để trống. Hoàn thành cột thứ 4 “vị trí hiện tại”, chúng tôi cố gắng đổi địa danh dưới thời Minh cai trị ra địa danh hiện nay.



Tài liệu tham khảo

Đất nước Việt Nam qua các đời của Đào Duy Anh. xuất bản năm 1994.
Bản đồ hành chánh Việt Nam – Lào – Cam Pu Chia, tỷ lệ 1/1.750.000, của Cục Bản đồ, in năm 1990.
Bản đồ không ảnh, tỷ lệ 1/250.000, của Bộ Quốc phòng Hoa-Kỳ.

Phần cột cuối cùng ghi các tổ chức văn hóa tôn giáo vào các địa phương tương ứng. Để khỏi rườm rà, xin viết tắt như sau:

• Nho: Ty Nho học.
  
• Y: Ty Y học.
  
• Tăng Cang: Ty Tăng Cang.
  
• Tăng Chính: Ty Tăng Chính.
  
• Tăng Hội: Ty Tăng Hội.
  
• Đạo Kỷ: Ty Đạo Kỷ.
  
• Đạo Chính: Ty Đạo Chính.
  
• Đạo Hội: Ty Đạo Hội.
  

HUYỆN	CHÂU	PHỦ	VỊ TRÍ NGÀY NAY	CÁC TỔ CHỨC
Đông-Quan		Giao-Châu	Hà-Nội	Nho, y
Từ-Quảng		Giao-Châu	Từ-Liêm, Hà-NộI	Nho, y
Sơn-Định	Oai-Man	Giao-Châu	Ứng-Hòa, Hà-Tây	Y
Thanh-Oai	Oai-Man	Giao-Châu	Thanh-Oai, Hà-Tây	Tăng Hội, Y, Đạo Hội,
Ứng-Bình	Oai-Man	Giao-Châu	Chương-mỹ, Hà-Tây	Âm Dương, Y
Đại-Đường	Oai-Man	Giao-Châu	Mỹ-Đức, Hà Tây
Bảo-Phúc	Phúc-An	Giao-Châu	Thường-Tín, Hà-Tây	Nho, Âm Dương, Đạo Chính
Phù-Lưu	Phúc-An	Giao-Châu	Phú-Xuyên, Hà-Tây	Tăng Hội
Thanh-Đàm	Phúc-An	Giao-Châu	Thanh-Trì, Hà-NộI	Tăng-Hội, Nho, Đạo Hội
Phù-Long	Tam-Đái	Giao-Châu	Vĩnh-Tường, Vĩnh-Phúc	Nho, Y
Yên-Lãng	Tam-Đái	Giao-Châu	Yên-Lãng, Thái-Nguyên
Phù-Ninh	Tam-Đái	Giao-Châu	Phù-Ninh, Phú-Thọ	Nho, Tăng Hội
Yên-Lạc	Tam-Đái	Giao-Châu	Yên-Lạc, Vĩnh Phúc	Nho, Tăng Hội
Lập-Thạch	Tam-Đái	Giao-Châu	Lập-Thạch, Vĩnh-Phúc	Nho, Tăng Hội
Nguyệt-Tức	Tam-Đái	Giao-Châu	Vĩnh-Phúc
Đan-Sơn	Từ-Liêm	Giao-Châu	Đan-Phượng, Hà-Tây	Nho, Đạo Chính
Thạch-Thất	Từ-Liêm	Giao-Châu	Thạch-Thất, Hà-Tây	Nho, Âm Dương, Tăng Hội
Thanh-Liêm	Lợi-Nhân	Giao-Châu	Thanh-Liêm, Hà-Nam	Đạo Chính
Bình-Lục	Lợi-Nhân	Giao-Châu	Bình-Luc, Hà-Nam	Nho
Cổ-Bảng	Lợi-Nhân	Giao-Châu	Kim-Bảng, Hà-Nam
Cổ-Lễ	Lợi-Nhân	Giao-Châu	Lý-Nhân, Hà-Nam
Lợi-Nhân	Lợi-Nhân	Giao-Châu	Nam-Hà
Cổ-Giả	Lợi-Nhân	Giao-Châu	Lý-Nhân, Hà-Nam
Siêu-Loại		Bắc-Giang	Thuận-Thành,Bắc-Ninh	Nho, Âm Dương, Đạo Chính, Đạo Hội
Gia-Lâm		Bắc-Giang	Gia-Lâm, Bắc-Ninh	Nho, Tăng Hội, Đạo Hội
Yên-Định	Gia-Lâm	Bắc-Giang	Bắc-Ninh	Nho, Âm Dương, Y, Đạo Chính
Tế-Giang	Gia-Lâm	Bắc-Giang	Bắc-Ninh	Nho, Y, Tăng Hội
Thiện-Tài	Gia-Lâm	Bắc-Giang	Lang-Tài, Bắc-Ninh	Nho, Âm Dương, Tăng Hội, Đạo Hội
Tiên-Du	Vũ-Ninh	Bắc-Giang	Tiên-Du, Bắc-Ninh	Nho, Âm Dương, Đạo Chính
Đông-Ngàn	Vũ-Ninh	Bắc-Giang	Từ-Sơn, Bắc-Ninh	Nho, Tăng Hội, Đạo Hội
Từ-Sơn	Vũ-Ninh	Bắc-Giang	Quế-Dương, Bắc-Ninh	Nho, Tăng Hội,
Yên-Phong	Vũ-Ninh	Bắc-Giang	Yên-Phong, Bắc-Ninh
Kỳ-Phúc	Bắc-Giang	Bắc-Giang	Bắc-Giang	Tăng Chính, Đạo Chính
Thiên-Thệ	Bắc-Giang	Bắc-Giang	Bắc-Giang	Nho, Tăng Hội, Đạo Hội,
Yên-Việt	Bắc-Giang	Bắc-Giang	Việt-Yên, Bắc-Giang
Thanh-Viễn		Lạng-Giang	Bắc-Giang	Nho, Âm Dương, Y
Cổ-Dõng		Lạng-Giang	Yên-Dũng, Bắc-Giang
Phượng-Sơn		Lạng-Giang	Bắc-Giang	Nho
Na-Ngạn		Lạng-Giang	Lục-ngạn, Bắc-Giang
Lục-Na		Lạng-Giang	Lục-Ngạn, Bắc-Giang
Thanh-An	Lạng-Giang	Lạng-Giang		Nho, Âm Dương, Y, Tăng Chính
Yên-Ninh	Lạng-Giang	Lạng-Giang	Bắc-Giang	Nho, Âm Dương, Y, Tăng Hội
Cổ-Lũng	Lạng-Giang	Lạng-Giang	Hữu-Lũng, Lạng-Sơn	Nho, Y
Bảo-Lộc	Lạng-Giang	Lạng-Giang	Lạng-Giang, Bắc-Giang	Nho, Âm Dương, Đạo Hội,Tăng Hội
Thanh-Lâm	Nam-Sách	Lạng-Giang	Nam-Sách, Hải-Dương	Nho, Âm Dương, Đạo Chính
Chí-Linh	Nam-Sách	Lạng-Giang	Chí-Linh, HảI-Dương	Nho, Âm Dương, Tăng Hội, Đạo Hội
Bình-Hà	Nam-Sách	Lạng-Giang	Thanh-Hà, HảI-Dương	Nho, Âm Dương, Đạo Hội
Đường-Hào	Thượng-Hồng	Lạng-Giang	Mỹ-Hào, Hưng-Yên	Âm Dương, Y, Tăng Chính, Đạo Chính
Đường-Yên	Thượng-Hồng	Lạng-Giang	Bình-Giang, HảI-Dương	Nho, Âm Dương, Tăng Hội, Đạo Hội
Đa-Cẩm	Thượng-Hồng	Lạng-Giang	Cẩm-Giàng, HảI-Dương	Âm Dương, Y, Tăng Hội
Sơn-Vi	Thao-Giang	Tam-Giang	Lâm-Thao, Phú-Thọ	Nho, Âm Dương, Y, Đạo Chính
Ma-Khê	Thao-Giang	Tam-Giang	Cẩm-Khê, Phú-Thọ	Nho, Âm Dương, Y, Tăng hội, Đạo Hội
Thanh-Ba	Thao-Giang	Tam-Giang	Phú-Thọ	Nho, Âm Dương, Y, Tăng hội, Đạo Hội
Hạ-Hoa	Thao-Giang	Tam-Giang	Hạ-Hòa, Phú-Thọ	Nho, Âm Dương, Y, Tăng hội, Đạo Hội
Đông-Lan	Tuyên-Giang	Tam-Giang	Đoan-Hùng, Phú-Thọ	Nho, Y, Tăng Chính
Tây-Lan	Tuyên-Giang	Tam-Giang	Đoan-Hùng, Phú-Thọ	Nho
Hổ-Nham	Tuyên-Giang	Tam-Giang	Yên-Sơn, Tuyên-Quang
Lũng-Bản	Đà-Giang	Tam-Giang	Bất-Bạt, Hà-Tây	Nho, Âm Dương, Y, Tăng Cang, Đạo Kỷ
Cổ-Nông	Đà-Giang	Tam-Giang	Tam-Nông, Phú-Thọ	Âm Dương, Y, Tăng Hội
Ý-Yên		Kiến-Bình	Ý-Yên, Nam-Định	Nho
Yên-Bản		Kiến-Bình	Vụ-Bản, Nam-Định	Đạo Hội, Tăng Hội
Bình-Lập		Kiến-Bình	Vụ-Bản, Nam-Định
Đại-Loan		Kiến-Bình	Nghĩa-Hưng, Nam-Định	Nho,Y, Tăng Hội
Vọng-Doanh		Kiến-Bình	Phong-Doanh, Nam-Hà	Y, Tăng Hội, Nho, Đạo Hội
Uy-Viễn	Trường-Yên	Kiến-Bình	Gia-Viễn, Ninh-Bình	Nho, Đạo Chính, Tăng Chính
Yên-Mô	Trường-Yên	Kiến-Bình	Yên-Mô, Ninh-Bình
An-Ninh	Trường-Yên	Kiến-Bình	Yên-Khánh, Ninh-Bình	Tăng Hội
Lê-Bình	Trường-Yên	Kiến-Bình	Gia-Viễn, Ninh-Bình	Đạo Hội
Giáp-Sơn		Tân-An	Kinh-Môn, HảI-Dương	Nho, Âm Dương, Y, Tăng Cang, Đạo Kỷ
Thái-Bình		Tân-An	Thái-Ninh, Thái-Bình	Y, Tăng Hội, Nho,
Đa-Dực		Tân-An	Phụ-Dực, Thái-Bình
A-Côi		Tân-An	Quỳnh-Côi, Thái-Bình
Tây-Quan		Tân-An	Thanh-Quan, Thái-bình
Đông-Triều	Đông-Triều	Tân-An	Đông-Triều, Quảng-Ninh	Nho, Âm Dương, Y, Tăng Chính, Đạo Chính,
An-Lão	Đông-Triều	Tân-An	An-Lão, HảI-Phòng	Nho, Âm Dương, Y, Đạo Hội,
Cổ-Phí	Đông-Triều	Tân-An	Đông-Triều, Quảng-Ninh	Nho, Âm Dương, Tăng Hội,
Thủy-Đường	Đông-Triều	Tân-An	Đông-Triều, Quảng-Ninh	Âm Dương, Y, Nho
Đồng-An	Tĩnh-An	Tân-An	Hoành-Bồ, Quảng-Ninh	Tăng Chính
Chi-Phong	Tĩnh-An	Tân-An	Cát-Hải, Hải-Phòng
Yên-Lập	Tĩnh-An	Tân-An	Yên-Hưng, Quảng-Ninh	Y, Nho
An-Tân	Tĩnh-An	Tân-An	Quảng-Ninh
An-Đại	Tĩnh-An	Tân-An	Không rõ
Độc	Tĩnh-An	Tân-An	đảo Kê-Bao, Quảng-Ninh
Vạn-Ninh	Tĩnh-An	Tân-An	Hải-Ninh, Quảng-Ninh
Vân-Đồn	Tĩnh-An	Tân-An	Vân-Đồn, Quảng-Ninh
Trường-Tân	Hạ-Hồng	Tân-An	Gia-lộc, Hải-Dương	Nho, Âm Dương, Tăng Chính, Y
Tứ-Kỳ	Hạ-Hồng	Tân-An	Tứ-Kỳ, Hải-Dương
Đồng-Lợi	Hạ-Hồng	Tân-An	Vĩnh-Bảo, Hải-Phòng	Nho, Tăng Hội
Thanh-Miện	Hạ-Hồng	Tân-An	Thanh-Miện, Hải-Dương	Nho, Y, Tăng Hội, Đạo Hội
Bổng-Điền		Kiến-Xương	Thư-Trì, Hải-Hưng	Nho, Âm Dương, Y, Đạo Kỷ
Kiến-Xương		Kiến-Xương	Thư-Trì, Hải-Hưng	Nho, Tăng Hội
Bố		Kiến-Xương	Thái-Bình	Nho, Y, Âm Dương
Chân-Lợi		Kiến-Xương	Trực-Đình, Thái-Bình	Nho, Âm Dương, Y, Tăng Hội
Lữ-Thi	Khóai-Châu	Kiến-Xương	Kiến-Xương, Thái-Bình	Âm Dương, Tăng Chính
Hóa	Khóai-Châu	Kiến-Xương	Khoái-Châu, Hưng-Yên
Đông-Kết	Khóai-Châu	Kiến-Xương	Khoái-Châu, Hưng-Yên
Phù-Dung	Khóai-Châu	Kiến-Xương	Phù-Cừ, Hưng-Yên	Nho
Vĩnh-Cô	Khóai-Châu	Kiến-Xương	Khoái-Châu, Hưng-Yên	Nho, Y
Mỹ-Lộc		Phụng-Hóa	Xuân-Trường, Nam-Định	Nho, Đạo Hội
Giao-Thủy		Phụng-Hóa	Xuân-Trường, Nam-Định	Nho, Tăng Hội
Tây-Chân		Phụng-Hóa	Nam-Định	Nho, Tăng Hội, Đạo Hội
Thuận-Vi		Phụng-Hóa	Thái-Bình	Y, Tăng Hội,
Cổ-Đằng		Thanh-Hóa	Hoằng-Hóa, Thanh-Hóa	Tăng Cang, Đạo Kỷ
Cổ-Hoằng		Thanh-Hóa	Hoằng-Hóa, Thanh-Hóa	Nho
Đông-Sơn		Thanh-Hóa	Đông-Sơn, Thanh-Hóa	Tăng Hội
Cổ-Lôi		Thanh-Hóa	Thọ-Xuân, Thanh-Hóa
Vĩnh-Ninh		Thanh-Hóa	Vĩnh-Lộc, Thanh-Hóa
Yên-Định		Thanh-Hóa	Yên-Định, Thanh-Hóa	Nho, Tăng Hội
Lương-Giang		Thanh-Hóa	Thiệu-Hóa, Thanh-Hóa	Nho
Nga-Lạc	Thanh-Hóa	Thanh-Hóa	Ngọc-Lặc, Thanh-Hóa
Tế-Giang	Thanh-Hóa	Thanh-Hóa	Thạch-Thành, Thanh-Hóa
Yên-Lạc	Thanh-Hóa	Thanh-Hóa	Thạch-Thành, Thanh-Hóa
Lỗi-Giang	Thanh-Hóa	Thanh-Hóa	Cẩm-Thủy, Thanh-Hóa
Hà-Trung	Ái-Châu	Thanh-Hóa	Hà-Trung, Thanh-Hóa	Nho
Thống-Ninh	Ái-Châu	Thanh-Hóa	Hậu-Lộc, Thanh-Hóa
Tống-Giang	Ái-Châu	Thanh-Hóa	Nga-Sơn, Thanh-Hóa
Chi-Nga	Ái-Châu	Thanh-Hóa	Nga-Sơn, Thanh-Hóa
Cổ-Bình	Cửu-Chân	Thanh-Hóa	Tĩnh-Gia, Thanh-Hóa
Kết-Duyệt	Cửu-Chân	Thanh-Hóa	Tĩnh-Gia, Thanh-Hóa
Duyên-Giác	Cửu-Chân	Thanh-Hóa	Quảng-Xương, Thanh-Hóa	Tăng Chính
Nông-Cống	Cửu-Chân	Thanh-Hóa	Nông-Cống, Thanh-Hóa
Tân-Hòa		Trấn-Man	Hưng-Hà, Thái-Bình	Nho, Âm Dương, Y, Đạo kỷ
Đình-Hà		Trấn-Man	Thái-Bình
Cổ-Lan		Trấn-Man	Đông-Hưng, Thái-Bình	Tăng Hội
Thần-Khê		Trấn-Man	Thái-Bình
Tân-An		Lạng-Sơn	Lạng-Sơn
Như-Ngao		Lạng-Sơn	Lộc-Bình, Lạng-Sơn
Đơn-Ba		Lạng-Sơn	Đình-Lập, Lạng-Sơn
Khâu-Ôn		Lạng-Sơn	Ôn-Châu, Lạng-Sơn
Trấn-Di		Lạng-Sơn	Hữu-Lũng, Lạng-Sơn
Uyên		Lạng-Sơn	Đồng-Đăng, Lạng-Sơn
Đồng		Lạng-Sơn	Hữu-Lũng, Lạng-Sơn
Thúy-Lãng	Thất-Nguyên	Lạng-Sơn	Tràng-Định, Lạng-Sơn
Cầm	Thất-Nguyên	Lạng-Sơn	Na-Sầm, Lạng-Sơn
Thoát	Thất-Nguyên	Lạng-Sơn	Thoát-Lãng, Lạng-Sơn
Dung	Thất-Nguyên	Lạng-Sơn	Thoát-Lãng, Lạng-Sơn
Pha	Thất-Nguyên	Lạng-Sơn	Tràng-Định, Lạng-Sơn
Bình	Thất-Nguyên	Lạng-Sơn	Tràng-Định, Lạng-Sơn
Bối-Lan	Thượng-Văn	Lạng-Sơn	Bằng-Mạc, Lạng-Sơn
Khánh-Viễn	Thượng-Văn	Lạng-Sơn	Bằng-Mạc, Lạng-Sơn
Khố	Thượng-Văn	Lạng-Sơn	Lạng-Sơn
Phúc-Khang		Tân-Bình	Quảng-Bình
Nha-Nga		Tân-Bình	Lệ-Thủy, Quảng-Bình
Tri-Kiến		Tân-Bình	Quảng-Bình
Chính-Hòa	Chính-Bình	Tân-Bình	Quảng-Trạch, Quảng-Bình
Cổ-Đặng	Chính-Bình	Tân-Bình	Bố-Trạch, Quảng-Bình
Tòng-Chí	Chính-Bình	Tân-Bình	Minh-Chính, Quảng-Bình
Đan-Duệ	Nam-Linh	Tân-Bình	Vĩnh-Linh, Quảng-Trị
Tả-Bình	Nam-Linh	Tân-Bình	Quảng-Trị
Hậu-Độ	Nam-Linh	Tân-Bình	Quảng-Trị+D167
Thiên-Đông		Diễn-Châu	Yên-Thành, Nghệ-An
Phù-Dung		Diễn-Châu	Diễn-Châu, Nghệ-An	Tăng Hội, Âm Dương, Đạo Hội
Phù-Lưu		Diễn-Châu	Quỳnh-Lưu, Nghệ-An	Nho
Quỳnh-Lâm		Diễn-Châu	Quỳnh-Lưu, Nghệ-An
Nha-Nghi		Nghệ-An	Nghi-Xuân, Hà-Tĩnh
Phi-Lộc		Nghệ-An	Can-Lộc, Hà-Tĩnh
Cổ-Đỗ		Nghệ-An	Hương-Sơn, Hà-Tĩnh
Chi-La		Nghệ-An	Đức-Thọ, Hà-Tĩnh
Chân-Phúc		Nghệ-An	Nghi-Lộc, Nghệ-An
Thổ-Do		Nghệ-An	Thanh-Chương, Nghệ-An
Kệ-Giang		Nghệ-An	Thanh-Chương, Nghệ-An
Thổ-Hoàng		Nghệ-An	Hương-Khê, Hà-Tĩnh
Hà-Hoàng	Nam-Thanh	Nghệ-An	Thạch-Hà, Hà-Tĩnh
Nham-Thạch	Nam-Thanh	Nghệ-An	Thạch-Hà, Hà-Tĩnh
Hà-Hoa	Nam-Thanh	Nghệ-An	Kỳ-Anh, Hà-Tĩnh
Kỳ-La	Nam-Thanh	Nghệ-An	Kỳ-Anh, Cẩm-Xuyên, Hà-Tĩnh
Thạch-Đường	Hoan-Châu	Nghệ-An	Nam-Đàn, Nghệ-An
Đông-Ngạn	Hoan-Châu	Nghệ-An	Anh-Sơn, Nghệ-An
Lộ-Bình	Hoan-Châu	Nghệ-An	Hưng-Nguyên, Nghệ-An
Sa-Nam	Hoan-Châu	Nghệ-An	Nam-Đàn, Nghệ-An
Ba-Lãng	Thuận	Thuận-Hóa	Quảng-Trị	Nho
Lợi-Điều	Thuận	Thuận-Hóa	Cam-Lộ, Quảng-Trị
An-Nhân	Thuận	Thuận-Hóa	HảI-Lăng, Quảng-Trị
Lợi-Phùng	Hóa	Thuận-Hóa	Hương-Thủy, Thừa-Thiên
Sĩ-Vinh	Hóa	Thuận-Hóa	Thừa-Thiên
Sạ-Kim	Hóa	Thuận-Hóa	Thừa-Thiên
Trà-Kệ	Hóa	Thuận-Hóa	Hương-Trà, Thừa-thiên
Tư-Dung	Hóa	Thuận-Hóa	Phú-Lộc, Thừa-Thiên
Bồ-Đài	Hóa	Thuận-Hóa	Phong-Điền, Thừa-Thiên
Bồ-Lãng	Hóa	Thuận-Hóa	Thừa-Thiên
Phú-Lương	Thái-Nguyên		Phú-Lương, Bắc-Thái	Nho, Âm Dương, Y, Tăng Cang, Đạo Kỷ
Ty-Nông	Thái-Nguyên		Phú-Bình, Bắc-Thái	Nho
Vũ-Lễ	Thái-Nguyên		Võ-Nhai, Bắc-Thái	Nho
Động-Hỷ	Thái-Nguyên		Đồng-Hỷ, Bắc-Thái	Nho
Vĩnh-Thông	Thái-Nguyên		Bạch-Thông, Bắc-Thái	Nho
Tuyên-Hóa	Thái-Nguyên		Định-Hóa, Bắc-Thái
Lộng-Thạch	Thái-Nguyên		không rõ
Đại-Từ	Thái-Nguyên		Đại-Từ, Bắc-Thái
Yên-Định	Thái-Nguyên		Định-Hóa, Bắc-Thái	Tăng Hội
Cảm-Hóa	Thái-Nguyên		Bắc-Thái
Thái-Nguyên	Thái-Nguyên		Thạch-Lâm, Cao-Bằng
Khoáng	Tuyên-Hóa		Hà-Giang	Nho, Y, Đạo Kỷ, Tăng Hội
Đương-Đạo	Tuyên-Hóa		Sơn-Dương,Tuyên-Quang	Nho, Âm Dương, Đạo Hội, Tăng Hội
Văn-Yên	Tuyên-Hóa		Hà-Giang	Đạo Hội, Nho
Bình-Nguyên	Tuyên-Hóa		Vị-Xuyên, Hà-Giang	Âm Dương
Để-Giang	Tuyên-Hóa		Sơn-Dương, Tuyên-Quang	Nho, Âm Dương
Thu-Vật	Tuyên-Hóa		Yên-Bình, Yên-Bái	Tăng Hội, Đạo Hội, Y, Nho
Đại-Man	Tuyên-Hóa		Chiêm-Hóa, Tuyên-Quang
Dương	Tuyên-Hóa		Tam-Dương, Vĩnh-Phúc	Nho, Tăng Hội, Âm Dương
Nhất	Tuyên-Hóa		Sơn-Dương, Tuyên-Quang
Lung	Gia-Hưng		Thanh-Sơn, Vĩnh-Phú	Y, Tăng Chính
Mông	Gia-Hưng		Phú-Yên, Sơn-La	Nho
Tứ-Mang	Gia-Hưng		Mộc-Châu, Sơn-La
Yên-Lập	Qui-Hóa		Yên-Lập, Vĩnh-Phú	Nho, Âm Dương, Tăng Chính, Đạo Chính
Văn-Bàn	Qui-Hóa		Yên-Bái
Văn-Chấn	Qui-Hóa		Yên-Bái
Thúy-Vĩ	Qui-Hóa		Lào-Cai	Y,
Ma-Lung	Quảng-Oai		Tùng-Thiện, Hà-Tây	Nho, Tăng Chính
Mỹ-Lương	Quảng-Oai		Mỹ-Đức, Hà Tây	Tăng Hội

© 2007 talawas

---

^[1]Minh thực lục, quyển 167, trang 1924-1927.
^[2]Theo Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương, văn tịch chí.
^[3]Lê Cảnh Tuân viết một bức thư một vạn chữ dâng cho Tham-nghị Bùi Bá Kỳ (3a) nêu ba phương lược Thượng, trung, hạ, đại lược nói rằng: “Nhà Minh đã có sắc ban cho ngài theo quân tiến đánh, đợi khi bắt được họ Hồ thì chọn con cháu nhà Trần lập làm vua, gia tước cho ngài để ở nước làm phụ tá. Nay thấy thiết lập ty bố chính, phong tước cao cho ngài, mà chỉ cấp người quét dọn đền miếu nhà Trần. Nếu ngài có thể tâu lại, phân tích những lời khai của các quan lại, kỳ lão, nói rõ con cháu nhà Trần chưa hết, để xin ban chiếu sắc riêng, phong lại cho họ Trần, đó là thượng sách. Nếu không được như thế, thì xin thôi chức vị hiện nay, nguyện làm quan coi nhà thờ họ Trần, đó là trung sách. Nếu ngài còn tiếc quan tước to, tham bổng lộc nhiều, thì đó là hạ sách.
Nếu ngài làm theo thượng sách thì tôi là nhân sâm, cam thảo, chỉ xác, trần bì bổ sung vào ô thuốc của ngài, tùy ngài sử dụng. Nếu ngài làm theo trung sách, thì tôi xin bưng khay chén hầu hạ ở đó, cũng xin tùy ngài sai khiến. Nếu ngài làm theo hạ sách thì tôi là kẻ câu vắng, cày nhàn (3b) cho hết tuổi thừa mà thôi (Đại Việt sử ký toàn thư, quyển 9, trang 231).
(3a) Bùi Bá Kỳ là quan nhà Trần, trốn sang Trung-Quốc tố cáo nhà Hồ cướp ngôi, lúc nhà Minh chiếm xong nước ta, phong Kỳ làm Tham-nghị Giao-Chỉ, sau này bị nhà Minh bắt đưa sang Trung-Quốc.
(3b) Câu vắng, cày nhàn: ý nói đi ở ẩn.
^[4]Minh thực lục, quyển 115, trang 1467-1468.
^[5]“Tìm hiểu các tư trào Nho học ảnh hưởng đến đường lối trị quốc tại nước ta”, talawas ngày 7/4/2006.
^[6]Minh thực lục, quyển 69, trang 978.
^[7]Minh thực lục, quyển 47, trang 0938-0939.
^[8]Trai giới: giữ trong sạch kiêng cữ trong sự ăn uống và sinh hoạt.
^[9]Chúc văn: Văn cúng các linh hồn, thần linh, v.v…
^[10]Ngự danh: tên vua.
^[11]Vọng tế: tế từ xa; như từ Trung-quốc tế thần linh các nước chư hầu.
^[12]Minh thực lục, quyển 48, trang 0954-0955.